Để "báu vật" của Trà My cất cánh, khoa học và công nghệ (KH&CN) phải làm tốt vai trò đòn bẩy chiến lược, chuyển hóa giá trị di sản thành những sản phẩm chế biến sâu và hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch.

Khát vọng thoát bóng nguyên liệu thô

Việt Nam hiện là cường quốc xuất khẩu quế, đứng thứ 3 thế giới về sản lượng và dẫn đầu về kim ngạch. Với diện tích gần 186.000 ha trên cả nước, cây quế đang là nguồn sinh kế cốt lõi cho nhiều đồng bào miền núi.

Thế nhưng, khi đi sâu vào chuỗi cung ứng thực tế, một nghịch lý lộ rõ. Theo báo cáo từ tổ chức nghiên cứu thị trường Straits Research, ngành quế Việt Nam dù chiếm sản lượng lớn nhưng vẫn đang loay hoay ở phân khúc thấp, chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu thô hoặc sơ chế thô đơn giản. Phần lớn giá trị gia tăng khổng lồ của thị trường quế toàn cầu đang chảy vào túi các khâu trung gian và các quốc gia sở hữu công nghệ chế biến sâu.

Càng nghịch lý hơn khi một quốc gia xuất khẩu hàng đầu như Việt Nam, mỗi năm vẫn phải nhập khẩu hàng ngàn tấn quế từ Indonesia và Trung Quốc để phục vụ nhu cầu chế biến sâu các dòng sản phẩm cao cấp. Đây chính là khoảng trống giá trị tỷ đô mà Quế Trà My cần nhanh chóng lấp đầy.

Theo các chuyên gia, sức bật thương hiệu của Quế Trà My không nằm ở việc mở rộng diện tích bằng mọi giá, mà nằm ở một tư duy thiết kế sản phẩm hoàn toàn mới, dịch chuyển từ khái niệm gia vị đơn thuần sang nền kinh tế sức khỏe dựa trên nền tảng công nghệ hiện đại.

Giải mã gen từng loại quế bằng thước đo khoa học

KH&CN đang biến vỏ quế thành các sản phẩm tiện dụng và có giá trị kinh tế cao hơn. Các công nghệ chiết xuất hiện đại ứng dụng thiết bị tiên tiến giúp bảo toàn các hợp chất sinh học nhạy cảm với nhiệt độ.

Bên cạnh đó, công nghệ nano và vi nhũ tương là hướng tiếp cận mới đột phá nhằm tăng độ ổn định của tinh dầu, nâng cao khả năng hấp thu hoạt chất và kéo dài thời gian bảo quản. Từ đó mở rộng ứng dụng trong mỹ phẩm, dược liệu, nến thơm cao cấp, chăm sóc cá nhân cho đến các dòng thực phẩm chức năng hỗ trợ điều trị bệnh tiểu đường.

Các phòng thí nghiệm hiện đại là nơi quế Trà My được định lượng bằng các con số thực nghiệm khoa học chính xác. Kết quả phân tích bằng phương pháp GC-MS đối với tinh dầu quế thu hái tại vùng đất này đã chứng minh giá trị độc tôn của quế Trà My. Cụ thể, Dược điển Việt Nam V quy định hàm lượng tinh dầu tối thiểu là 1,0%, các cây trội tại Trà My đạt mức kỷ lục 10,73% (gấp 10 lần tiêu chuẩn) với độ dày vỏ tới 13,2 mm.

Theo PGS.TS Trịnh Đăng Mậu (giảng viên Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng), tỷ lệ hoạt chất chính Cinnamaldehyde đạt 86,53% - 97,60%, vượt xa các vùng quế toàn cầu để đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của EU. Nhờ các hợp chất bổ trợ khác, tinh dầu quế ở đây có khả năng kháng khuẩn vượt trội, chỉ cần nồng độ 0,2% đã tiêu diệt 100% vi khuẩn răng miệng và nấm da sau 1 phút.

Thách thức duy nhất là hàm lượng coumarin tự nhiên khá cao (4,00% - 8,00%) dễ gây tích tụ độc tố cho gan nếu dùng lượng lớn, tạo rào cản khi vào EU. Đây chính là bài toán buộc các nhà khoa học phải vào cuộc để ứng dụng công nghệ chiết xuất chọn lọc hoặc định hướng sản xuất các dòng mỹ phẩm, sản phẩm dùng ngoài da cao cấp.

Kiến tạo hệ sinh thái giá trị đa tầng

Phác thảo một tương lai đầy kỳ vọng, nơi bản sắc văn hóa của các cộng đồng dân tộc Ca Dong, Xê Đăng, M'Nông không còn là yếu tố bên lề mà chính là giá trị cốt lõi của thương hiệu: "Một du khách đến với Trà My trong tương lai sẽ không chỉ để mua vài ký vỏ quế thô. Họ sẽ đến để trải nghiệm những cánh rừng quế đại ngàn, tìm hiểu nếp sống văn hóa bản địa độc đáo, tận mắt tham quan quy trình chiết xuất tinh dầu công nghệ cao và lắng nghe những câu chuyện khoa học đằng sau danh xưng "cao sơn ngọc quế'. Đó chính là con đường bản lề để chúng ta chuyển đổi từ bán nguyên liệu sang bán giá trị tổng hợp.

PGS.TS Võ Văn Minh - Hiệu trưởng Trường Đại học Sư Phạm, Đại học Đà Nẵng

Để hiểu hơn về những "nút thắt" trong việc phát triển sinh kế từ cây quế, chúng tôi trò chuyện với ông Đinh Mướk, người đã có hơn 10 năm gắn bó và cống hiến cho Hiệp hội Quế Trà My. Đối với ông, cây quế chính là hồn cốt, là máu thịt của quê hương.

Ông Mướk trăn trở: "Dù được cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm vỏ quế từ năm 2011, nhưng việc đưa vào thực tế sử dụng và khai thác vẫn còn nhiều rào cản. Có mấy chục hộ đăng ký sử dụng chỉ dẫn địa lý nhưng không đơn giản cứ dán nhãn là bán được hàng với giá cao. Việc xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc số hóa hiện nay chưa được các hộ kinh doanh và người dân chú trọng, triển khai còn rất hạn chế".

Muốn làm bài bản phải có bản đồ tọa độ từng phân khu, quản lý xem vùng nào có bao nhiêu cây quế. Vì chưa triển khai tốt khâu này nên người dân vẫn gặp rất nhiều khó khăn. "Giờ là thời của chuyển đổi số, không thể không có chỉ dẫn địa lý, truy xuất nguồn gốc, ứng dụng khoa học vào chế biến sâu và phòng trừ sâu bệnh. Nếu cứ làm ăn dễ dãi thì việc xuất khẩu sẽ rất khó", ông Đinh Mướk chia sẻ.

Ông Mướk cũng thẳng thắn chỉ ra thực trạng nhức nhối khi thương hiệu Quế Trà My bị làm giả, làm nhái bởi các nguồn quế từ các vùng khác như Yên Bái, Thanh Hóa. Mặc dù bằng cảm quan kinh nghiệm, các chuyên gia lâu năm chỉ cần ngửi mùi hương, nhìn độ dày vỏ và lượng tinh dầu là phát hiện ra ngay, nhưng khi bước ra sân chơi xuất khẩu, mọi thứ phải được chứng thực bằng kiểm định nghiêm ngặt. Ông đề xuất cơ quan chức năng phải làm thật nghiêm. Sản phẩm đưa ra thị trường nếu không có tem nhãn, không có mã quản lý truy xuất thì phải kiên quyết tịch thu và tiêu hủy để bảo vệ uy tín.

Theo quy hoạch phát triển đến năm 2030, vùng Quế Trà My định hướng có thể đạt quy mô 10.000 ha (trong đó trồng mới 2.500 ha). Hiện tại diện tích thực tế đạt khoảng 3.000 ha (khoảng 30% quy mô định hướng). Dù bước đầu đạt được một số kết quả trong công tác bảo tồn gen, công nhận cây trội và phát triển các sản phẩm đạt chứng nhận OCOP (tinh dầu, bột quế, đồ thủ công mỹ nghệ), nhưng ngành quế vẫn đối mặt với nguy cơ suy giảm tính đặc hữu do canh tác nhỏ lẻ và sử dụng nguồn giống trôi nổi, lai tạp không rõ nguồn gốc.

Theo TS. Vũ Thị Bích Hậu - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đà Nẵng, điểm nghẽn hiện nay không nằm ở giá trị tự thân cây quế, mà ở việc chưa hình thành được hệ sinh thái phát triển đồng bộ cho ngành quế.

"Trong giai đoạn mới, chúng ta cần thay đổi tư duy, không nhìn nhận quế như một loại thổ sản, cây lâm nghiệp đơn thuần, mà phải tiếp cận theo hướng không gian kinh tế quế. Định hướng bắt buộc là tập trung vào phân khúc chất lượng cao, từng bước cấp mã vùng trồng, quản lý nhật ký sản xuất số hóa và đặc biệt là ưu tiên bảo tồn nguồn gen quý tại vùng lõi", TS. Bích Hậu nhận định.

TS Vũ Thị Bích Hậu cũng cho rằng Quế Trà My là tài sản đặc biệt của TP Đà Nẵng trong không gian phát triển mới. Tương lai, Quế Trà My nằm ở khả năng chuyển hóa một di sản bản địa thành mô hình phát triển bền vững, trở thành thương hiệu đặc hữu giá trị cao, sức lan tỏa lâu dài.

Từ trăn trở đó, giới khoa học và các chuyên gia từ Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng đề xuất mô hình liên kết bốn nhà: Chính quyền – Doanh nghiệp – Đại học – Cộng đồng, chọn xã Trà Leng làm vùng lõi "Không gian thực nghiệm phát triển xanh". Đây sẽ là nơi bảo tồn nguồn gen thuần chủng, nghiên cứu khoa học chuyên sâu và phát triển du lịch trải nghiệm sinh thái nhằm tạo sinh kế bền vững cho đồng bào bản địa.

Rừng quế Trà My không chỉ mang bóng dáng của lịch sử giao thương lẫy lừng từ thời thương cảng cổ Hội An, mà còn là tài sản trí tuệ, biểu tượng văn hóa chan hòa với thiên nhiên của vùng đất miền Trung.

PGS.TS Nguyễn Minh Phương (Trường Đại học Sư phạm) từng chia sẻ: Mỗi vụ quế đi qua, không chỉ đời sống kinh tế của bà con được nâng lên, mà bản sắc văn hóa rừng núi lại càng được tiếp nối bền bỉ.

Tương lai của Quế Trà My giờ đây phụ thuộc vào cuộc "cách mạng" chuyển hóa tri thức, lấy tài nguyên bản địa làm nền tảng, khoa học công nghệ làm động lực, lấy cộng đồng làm chủ thể và văn hóa - sinh thái làm bản sắc bảo chứng. Đó là con đường duy nhất để "báu vật đại ngàn" giữ vững vị thế thượng hạng, mang lại sự thịnh vượng bền vững cho dải đất "cao sơn ngọc quế".

"Xây dựng thương hiệu Quế Trà My thực chất là quá trình xây dựng uy tín cho cả một không gian văn hóa – sinh thái vùng núi phía Tây TP Đà Nẵng”, PGS.TS Võ Văn Minh - Hiệu trưởng Trường Đại học Sư Phạm, Đại học Đà Nẵng - nhận định.

Bảo Hòa