Từ nhiều thế kỷ trước, Quế Trà My, Trà Leng - loại thổ sản giá trị kinh tế cao - đã được tặng danh hiệu “cao sơn ngọc quế”. Thời gian có thể biến đổi nhiều thứ, nhưng lớp lớp trầm tích lịch sử và chiều sâu văn hóa độc bản cùng hương quế ở phía Tây Đà Nẵng vẫn lưu giữ và bay xa.

Để hiểu vì sao một mùi hương đại ngàn lại có sức sống bền bỉ đến vậy, phải nhìn vào cách nó đang hiển hiện giữa cuộc sống hôm nay. Quế Trà My của thế kỷ XXI không còn bó hẹp trong những thanh vỏ khô, nó có đời sống phong phú khi trở thành một phần làm nên nhiều bài thuốc dược liệu, trong nhiều loại mỹ phẩm và những chuyến du lịch trải nghiệm.

Ngọc quý sau lớp vỏ sần sùi

Đối với cộng đồng các dân tộc thiểu số Ca Dong, Xê Đăng, M'Nông sinh sống dọc theo dãy Trường Sơn hùng vĩ, cây quế từ bao đời nay không đơn thuần là cây lâm nghiệp. Đó là biểu tượng của sự no đủ, bền bỉ và là một phần máu thịt trong đời sống tâm linh, sinh kế của đồng bào. Rừng quế chính là của để dành truyền đời cho con cháu. Cây quế lớn lên cùng đứa trẻ, khi trưởng thành trở thành khối tài sản vững chãi để dựng nhà, cưới vợ, nuôi con học hành hay giúp gia đình vượt qua những giai đoạn ngặt nghèo nhất.

Sức sống của vùng đất "cao sơn ngọc quế" – mỹ hiệu có từ giữa thế kỷ XVII – đã sớm được định vị trong những câu ca dao cổ đầy tự hào: "Quế Trà My thứ cay thứ ngọt/ Bởi anh thợ rừng mới lọt tay anh/ Phàn du, Bạch chỉ đành rành/ Cân tiểu ly mới xứng, ngọc liên thành mới cân".

Lời ca ấy không chỉ ca ngợi vị ngon, hương nồng đặc trưng mà còn đặt quế Trà My ở một đẳng cấp khác biệt: quý giá như ngọc liên thành, phải cân bằng cân tiểu ly như những loại dược liệu thượng hạng.

Nghiên cứu dày công về loại thổ sản quý này, PGS.TS Nguyễn Minh Phương (Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng) cho biết các cứ liệu văn học dân gian cho thấy từ đầu thế kỷ XIV, cây quế đã được xem là một loại dược liệu quý. Danh xưng "quế" thực chất là cách đọc chệch đi của từ "quý". Đến năm 1914, tác phẩm Việt Nam phong sử chính thức trân trọng gọi loài cây này là "ngọc quế".

Vùng đất ấy còn lưu dấu những giai thoại nhuốm màu huyền thoại. Chuyện kể rằng, khi nàng Huyền Trân trở thành hoàng hậu Chiêm Thành với tên hiệu là Paramecvari, bà thường xuyên mắc chứng phong thấp. Vua Chế Mân đã sai quan hầu về tận rừng Quảng Nam cũ tìm gỗ quế làm guốc cho nàng, từ đó bệnh dần dứt hẳn. 

Dưới triều Nguyễn, Quế Trà My là một trong số 46 thổ sản của Quảng Nam xưa được liệt kê trang trọng trong Đại Nam nhất thống chí. Sách ghi rõ lệ tiến cống nghiêm ngặt hàng năm: “Nguồn Thu Bồn, huyện Quế Sơn mỗi năm nộp một thanh quế vào hạng thượng thượng, nặng 8 lạng; nguồn Chiên Đàn thuộc huyện Hà Đông mỗi năm nộp ba thanh quế thượng thượng hạng” (địa giới bao gồm cả vùng Tiên Phước, Trà My ngày nay).

Giá trị kinh tế và y học của loài sản vật này lớn đến mức vào năm Minh Mạng thứ 6 (1825), nhà vua đã sai Bộ Hình lập luật lệ, đưa hành vi trộm cắp quế, kỳ nam, trầm hương vào luật định để xử phạt cực kỳ nghiêm khắc, đồng thời ban thưởng hậu hĩnh cho người bắt trộm hoặc dũng cảm tố giác.

Giữ danh tiếng “cao sơn ngọc quế” giữa đại ngàn

Sự tồn tại bền bỉ của những rừng quế cổ thụ qua hàng thế kỷ chính là minh chứng sống động cho phương thức canh tác bền vững và triết lý tôn trọng thiên nhiên của cư dân bản địa. Tính bền vững ấy được bảo hộ một cách nghiêm minh bằng hệ thống luật tục (phạt vạ).

Trong luật tục của người M'nông và Ca Dong, quyền sở hữu từ sự khai phá được tôn trọng tuyệt đối: ai tìm thấy cây quế rừng đầu tiên, phát dọn quanh gốc và dùng dao khắc vào thân cây (gọi là “tắp quế”), thì cây đó thuộc về cá nhân hoặc gia đình họ, ngay cả khi nằm ở nơi hẻo lánh không ai canh giữ. Cuốn Luật tục M'nông (NXB Chính trị Quốc gia) chỉ rõ, hành vi ăn trộm quế bị coi là trọng tội, tương đương với việc "ăn cắp linh hồn" của gia chủ. Người vi phạm sẽ bị Hội đồng già làng xử phạt vạ cực nặng bằng hiện vật và buộc phải làm lễ cúng tạ thần linh để tẩy sạch uế tạp cho khu rừng.

Dù vậy, luật tục vẫn mở ra một hành lang nhân văn gọi là quy định “mượn vỏ”. Khi ngặt nghèo cần thuốc chữa bệnh, người dân có quyền bóc một lượng nhỏ vỏ quế từ cây của người khác, nhưng bắt buộc phải để lại ký hiệu (thắt nút dây rừng hoặc cắm cành lá lên thân cây) và thông báo cho chủ cây ngay sau đó. Sự tự ý, lén lút sẽ bị cộng đồng khinh rẻ và bài xích.

PGS.TS Ngô Văn Lệ trong công trình Văn hóa các dân tộc thiểu số Trường Sơn – Tây Nguyên nhận định chính nhờ sự nghiêm minh và tính tự giác này, đồng bào đã bảo tồn được nguồn gen quế bản địa quý giá trước làn sóng khai thác rừng của thời đại.

“Cây quế càng trồng xa ảnh hưởng của địa lý và khí hậu của Trà My thì chất lượng tinh dầu càng giảm đi”, nhận định của một nhà nghiên cứu người Pháp từ 1 thế kỷ trước đã khẳng định giá trị độc tôn của danh hương "cao sơn ngọc quế". Sự phát triển của vùng đất này không phải là câu chuyện tạo mới từ vạch xuất phát, mà là hành trình khôi phục và nâng cấp dựa trên một nền tảng lịch sử đồ sộ.

Như lời khẳng định đầy kỳ vọng của ông Châu Minh Nghĩa – Chủ tịch UBND xã Trà Leng (TP Đà Nẵng): “Tương lai của Quế Trà My không chỉ là bảo tồn một loài cây quý mà là kiến tạo một mô hình phát triển nơi thiên nhiên, văn hóa, khoa học và con người cùng cộng sinh để tạo nên giá trị bền vững cho vùng núi phía Tây ngày nay”.

Ở góc độ văn hóa - du lịch, TS Chu Mạnh Trinh (chuyên gia du lịch học tập cộng đồng) nói về Quế Trà My, Trà Leng đầy trăn trở đau đáu. Ông đề xuất giải pháp bảo tồn hệ sinh thái nhân văn Trà Leng bằng con đường giáo dục: "Du lịch cộng đồng là để du khách biết cây quế sống thế nào, cây quế có buồn không, có vui không, có tự hào không. Đó là cách phát huy tri thức bản địa của từng nếp nhà, dòng họ đã đi vào lịch sử".

Mời quý vị và các bạn tiếp tục theo dõi:

Vùng đất 'cao sơn ngọc quế' (kỳ 2): Lấy khoa học công nghệ làm sức bật

Bảo Hòa