Một doanh nghiệp sở hữu thương hiệu quốc dân suốt hàng chục năm, đã đăng ký nhãn hiệu, đã nổi tiếng toàn quốc, nhưng khi khởi kiện một công ty khác dùng tên gần giống thì lại bị Tòa bác yêu cầu.

Vụ tranh chấp giữa Tổng Công ty Du lịch Sài Gòn – TNHH MTV (Saigontourist Group) và Công ty Cổ phần Vận chuyển Sài Gòn Tourist đang cho thấy một vấn đề pháp lý rất đáng chú ý: nổi tiếng chưa chắc thắng kiện, nếu không chứng minh được quyền ưu tiên và hành vi xâm phạm theo đúng logic của Luật Sở hữu trí tuệ.

Điểm đặc biệt của vụ án này là nguyên đơn cho rằng bị đơn đã sử dụng tên “Saigon Tourist”, “Saigontourist”, “Saigon Tourist Transport Corporation” gây nhầm lẫn với hệ sinh thái thương hiệu SAIGONTOURIST nổi tiếng trong lĩnh vực du lịch – khách sạn – lữ hành. Nguyên đơn còn viện dẫn nhiều giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu đã được cấp từ năm 2002, 2004 và gia hạn nhiều lần.

Nghe qua, nhiều người sẽ nghĩ đây là “ca dễ thắng”, bởi nguyên đơn là thương hiệu lớn, có độ nhận diện mạnh trên thị trường. Nhưng thực tế pháp lý không đơn giản như cảm tính truyền thông.

Tòa án lại đi theo một hướng hoàn toàn khác: xem xét lịch sử hình thành doanh nghiệp, thời điểm sử dụng tên thương mại và mối liên hệ cổ phần hóa giữa các bên. Theo hồ sơ, bị đơn có nguồn gốc từ Xí nghiệp Ô tô Sài Gòn Tourist được thành lập từ năm 1986, trực thuộc hệ thống Công ty Du lịch TP.HCM trước đây. Sau này doanh nghiệp chuyển đổi mô hình thành công ty cổ phần, rồi tiếp tục đổi tên thành Công ty Cổ phần Vận chuyển Sài Gòn Tourist.

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: bị đơn cho rằng mình đã sử dụng cụm từ “Saigon Tourist” từ trước thời điểm nguyên đơn đăng ký nhãn hiệu và việc sử dụng này xuất phát từ lịch sử hình thành nội bộ hệ thống doanh nghiệp nhà nước cũ, không phải hành vi “ăn theo” thương hiệu sau này.

Đây là chi tiết rất quan trọng trong tranh chấp nhãn hiệu tại Việt Nam: quyền đối với nhãn hiệu không phải lúc nào cũng “đè” được quyền đối với tên thương mại hoặc quyền sử dụng trước. Luật Sở hữu trí tuệ bảo vệ cả ba lớp quyền: nhãn hiệu, tên thương mại và quyền chống cạnh tranh không lành mạnh. Nếu một chủ thể chứng minh được mình sử dụng ổn định, liên tục, công khai trước thời điểm bên kia xác lập quyền thì câu chuyện pháp lý sẽ rất khác.

Tòa nhận định rằng nguyên đơn không chứng minh được việc bị đơn sử dụng tên nhằm mục đích gây nhầm lẫn hoặc trục lợi từ uy tín của nguyên đơn. Ngược lại, hồ sơ cho thấy việc sử dụng tên “Saigon Tourist” của bị đơn có tính lịch sử kéo dài nhiều năm.

Một chi tiết đáng chú ý khác là Tòa còn xem xét yếu tố cổ phần hóa. Sau khi Tổng Công ty Du lịch Sài Gòn bán vốn tại doanh nghiệp vận chuyển, việc công ty này tiếp tục sử dụng tên thương mại cũ không bị phản đối trong thời gian dài. Điều này khiến lập luận “xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ” trở nên yếu đi, bởi trong nhiều vụ án sở hữu trí tuệ, sự im lặng kéo dài của chủ thể quyền đôi khi bị xem là dấu hiệu cho thấy đã tồn tại một trạng thái sử dụng ổn định trên thực tế.

Từ góc nhìn luật sư, đây là vụ án cho thấy một sai lầm mà rất nhiều doanh nghiệp lớn tại Việt Nam thường gặp: nghĩ rằng chỉ cần có giấy chứng nhận nhãn hiệu là đủ để “độc quyền tuyệt đối” mọi yếu tố chứa từ khóa thương hiệu. Nhưng pháp luật sở hữu trí tuệ không vận hành theo kiểu đó.

Một thương hiệu mạnh cần được bảo vệ bằng chiến lược pháp lý tổng thể: quản trị hệ sinh thái công ty con, công ty liên kết, hợp đồng chuyển nhượng thương hiệu, điều khoản sau cổ phần hóa, kiểm soát quyền sử dụng tên thương mại và phản đối kịp thời khi phát sinh dấu hiệu xung đột. Nếu để doanh nghiệp khác sử dụng ổn định hàng chục năm rồi mới kiện, khả năng thắng sẽ giảm đáng kể.

Vụ việc này cũng phản ánh khoảng trống rất lớn trong quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam. Nhiều doanh nghiệp được tách ra, bán vốn, đổi mô hình nhưng không xử lý triệt để quyền đối với tên thương mại và nhãn hiệu. Đến khi thương hiệu mẹ phát triển mạnh, tranh chấp mới bắt đầu xuất hiện.

Điều đáng nói là trong thực tế kinh doanh hiện nay, giá trị thương hiệu đôi khi còn lớn hơn cả tài sản hữu hình. Một cái tên có thể trị giá hàng trăm tỷ đồng. Nhưng nếu không quản trị pháp lý chặt chẽ ngay từ đầu, thương hiệu đó có thể bị “chia quyền sử dụng” ngay trong chính hệ sinh thái doanh nghiệp từng thuộc quyền quản lý của mình.

Đây cũng là lời cảnh báo cho nhiều tập đoàn lớn đang sở hữu chuỗi công ty thành viên: đừng đợi đến khi thương hiệu nổi tiếng mới đi siết quyền sở hữu trí tuệ. Khi tranh chấp xảy ra, Tòa sẽ không nhìn vào độ nổi tiếng bằng cảm xúc, mà sẽ nhìn vào chứng cứ về quá trình sử dụng, lịch sử pháp lý và quyền được xác lập theo luật.

Luật sư ThS. Đặng Thị Thúy Huyền