Đặt vấn đề

Trong nền kinh tế thị trường, nhãn hiệu không đơn thuần là những ký tự hay hình vẽ vô tri. Nó là “quyền lực mềm”, là kết tinh từ nguồn vốn khổng lồ, chiến lược định vị và mồ hôi trí tuệ của doanh nghiệp qua nhiều thập kỷ.

Tuy nhiên, đi liền với sự phát triển của các thương hiệu lớn luôn là bóng ma của hành vi “ký sinh nhãn hiệu” (Trademark Parasitism / Free-riding). Bằng nhiều thủ đoạn từ tinh vi, lập lờ cho đến ngang nhiên thách thức pháp luật, các chủ thể bất chính đang hút dần “dòng máu uy tín” của các thương hiệu đầu ngành. Phòng, chống nạn ký sinh nhãn hiệu ra sao để bảo vệ môi trường đầu tư, đồng thời giúp Việt Nam tránh khỏi các lệnh trừng phạt thương mại quốc tế (như các cuộc điều tra theo Báo cáo 301 của Mỹ) đang là bài toán cấp bách đặt ra cho cả hệ thống tài phán và lực lượng thực thi.

Bản chất lý luận của hành vi “Ký sinh nhãn hiệu”

Về mặt lý thuyết, ký sinh nhãn hiệu là hành vi một chủ thể kinh doanh cố tình sử dụng các dấu hiệu trùng hoặc tương tự với một nhãn hiệu đã có danh tiếng ổn định trên thị trường nhằm mục đích:

• Trục lợi uy tín (Goodwill Free-riding): Kích hoạt cơ chế liên tưởng tâm lý, chuyển dịch lòng tin của người tiêu dùng từ thương hiệu gốc sang sản phẩm ký sinh mà không tốn chi phí xây dựng thương hiệu.
• Pha loãng nhãn hiệu (Trademark Dilution): Làm suy giảm khả năng định vị độc quyền và làm mờ nhạt ấn tượng thương mại của nhãn hiệu gốc trong tâm trí khách hàng.

Từ bức tranh thực tiễn:

Ba sắc thái ký sinh tại Việt Nam Thực tiễn thị trường Việt Nam hiện nay ghi nhận hành vi ký sinh nhãn hiệu đang diễn ra dưới ba hình thái từ "tinh vi núp bóng pháp lý", "lập lờ chuỗi cung ứng" cho đến "đầu nậu quy mô lớn".

Sắc thái 1: Ký sinh bằng công cụ hành chính (Vụ án Nhựa Bình Minh).

Đây là đỉnh cao của sự tinh vi khi kẻ ký sinh tìm cách “hợp pháp hóa” hành vi bằng cách đăng ký tên doanh nghiệp phái sinh tại Sở Kế hoạch và Đầu tư để đối chọi với nhãn hiệu gốc đã được Cục Sở hữu trí tuệ (SHTT) bảo hộ.

Thực tế: Công ty CP Nhựa Bình Minh (Nguyên đơn) sở hữu chuỗi bảo hộ độc quyền chữ “BÌNH MINH” từ năm 1996. Cuối năm 2022, Công ty CP Nhựa Bình Minh Việt (Bị đơn) ra đời, in lên sản phẩm ống nhựa PVC dòng chữ “BVM NHUẠ BÌNH MINH VIET”.

Hậu quả: Kẻ ký sinh lợi dụng triệt để thành tố cốt lõi “BÌNH MINH”, chỉ thêm thắt các ký tự phụ nhằm tạo tấm khiên đối phó tại tòa, trực tiếp gây nhầm lẫn nghiêm trọng cho người tiêu dùng về nguồn gốc hàng hóa.

Sắc thái 2: Lập lờ điểm bán và đổ lỗi chuỗi cung ứng (Vụ việc Bia hơi Hà Nội Airport)

Một hình thức ký sinh khôn lỏi khác là tận dụng khoảng trống trong thiết kế bao bì và cơ chế quản lý đại lý lỏng lẻo nhằm đánh lận con đen tại điểm bán.

Thực tế: Một hợp tác xã được cấp bảo hộ nhãn hiệu chữ kết hợp hình là “HÀ NỘI AIRPORT”. Tuy nhiên, khi đưa sản phẩm ra thị trường, họ chủ động phóng đại cụm từ “BIA HƠI HÀ NỘI” (nhãn hiệu cốt lõi mang tính nhận diện quốc gia của HABECO) và thu nhỏ chữ “AIRPORT” lại. Sản phẩm này được đặt ngay cạnh các máy chắt bia có logo HABECO. Khi bị phát hiện, nhà sản xuất lập tức đổ lỗi cho “đại lý tự in ấn, tự dán nhãn” nhằm trốn tránh trách nhiệm pháp lý trực tiếp.

Sắc thái 3: Đầu nậu chế xuất công nghiệp (Vụ triệt phá các xưởng hàng giả tại TP.HCM)

Không còn dừng lại ở mức độ nhỏ lẻ, hành vi ký sinh ở phân khúc hàng thời trang đã chuyển sang mô hình "đầu nậu công nghiệp", sản xuất hàng giả (Fake) quy mô lớn mang tính hệ thống.

Thực tế: Đầu năm 2026, lực lượng Quản lý thị trường phối hợp với Công an TP. Hồ Chí Minh đã triệt phá hàng loạt kho hàng, xưởng may quy mô lớn tại các quận Tân Bình, Bình Tân và huyện Bình Chánh. Tại đây, các đầu nậu tổ chức dây chuyền công nghiệp chuyên nghiệp: nhập phôi thô, sau đó sử dụng máy dập, máy thêu công suất lớn để gắn các nhãn hiệu nổi tiếng thế giới như Nike, Puma, Adidas lên sản phẩm quần áo, giày dép thể thao trước khi phân phối qua các kênh thương mại điện tử và livestream.

Bản chất: Đây là hành vi ký sinh trực diện, trắng trợn nhất. Các đầu nậu tước đoạt hoàn toàn tài sản trí tuệ của các tập đoàn đa quốc gia, trực tiếp phá hoại cam kết quốc tế của Việt Nam về bảo hộ SHTT.

Giải pháp toàn diện: Phòng chống “Ký sinh nhãn hiệu” như thế nào?

Để chuyển hóa mệnh lệnh hành chính từ Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ thành một lá chắn vững chắc bảo vệ tài sản trí tuệ, Việt Nam cần thực hiện đồng bộ hai nhóm giải pháp bao gồm Thay đổi tư duy Khối Tài phán (Hệ thống tòa án) và Triệt tiêu tận gốc “Ký sinh nhãn hiệu” (Siết chặt thực thi hành chính).

Thay đổi tư duy Khối Tài phán (Hệ thống Tòa án):

Áp dụng nguyên tắc “Ấn tượng tổng thể mang tính thương mại”: Tòa án phải chấm dứt lối tư duy cơ học – tức là bóc tách từng từ, thấy Bị đơn có thêm chữ “VIỆT” (vụ Nhựa Bình Minh) hay chữ “AIRPORT” (vụ Bia Hà Nội) là kết luận “có khác biệt”. Phải nhìn nhận dưới góc độ của một người tiêu dùng có tư duy trung bình: khi thành phần cốt lõi tạo nên danh tiếng bị chiếm dụng, hành vi đó phải bị phán quyết là xâm phạm.

Tôn trọng cơ quan chuyên môn: SHTT là lĩnh vực đặc thù kỹ thuật cao. Tòa án cần lấy ý kiến chuyên môn của Cục SHTT và Kết luận giám định của Viện Khoa học SHTT làm hệ quy chiếu chứng cứ cốt lõi, tránh việc đưa ra phán quyết cảm tính trái ngược với kết luận của cơ quan chuyên trách (như trường hợp VKSND tối cao đã phải ra Quyết định kháng nghị giám đốc thẩm số 06/QĐ-VKS-KDTM).

Lượng hóa và áp dụng chế tài bồi thường trừng phạt: Cần tăng mức phạt tiền, áp dụng các biện pháp bồi thường thiệt hại mang tính trừng phạt (Punitive damages) đối với các chủ thể cố ý ký sinh hoặc tái phạm, khiến cho chi phí vi phạm pháp luật vượt xa lợi nhuận thu được.

Siết chặt thực thi hành chính và liên thông dữ liệu:

Xử lý toàn diện chuỗi cung ứng (Đánh cả gốc lẫn ngọn): Đối với các vụ việc như Bia Hà Nội Airport hay các đầu nậu đồ thể thao tại TP.HCM, lực lượng thực thi (Quản lý thị trường, Công an kinh tế) phải áp dụng cơ chế trách nhiệm liên đới. Không chấp nhận lý do “lỗi tại đại lý” hay “chỉ gia công theo mẫu”. Phải xử phạt đồng thời cả nhà sản xuất cấp phôi, chủ xưởng dập logo và các kênh phân phối trung gian.

Liên thông dữ liệu giữa Cơ quan Đăng ký kinh doanh và Cục SHTT: Cần xây dựng cơ chế tự động cảnh báo: Hệ thống đăng ký kinh doanh của Sở KH&ĐT phải từ chối cấp phép cho các doanh nghiệp thành lập sau có tên thương mại chứa các thành tố nhãn hiệu đã được bảo hộ độc quyền trước đó cho cùng một nhóm ngành hàng, triệt tiêu động cơ “ký sinh pháp lý” ngay từ vòng đăng ký.

Kết luận

Phòng, chống “ký sinh nhãn hiệu” không còn là cuộc chiến riêng lẻ của các doanh nghiệp như Nhựa Bình Minh hay HABECO, mà là thước đo năng lực tư pháp của một quốc gia trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu. Chỉ khi khối tài phán đưa ra các phán quyết sắc bén, công tâm và khối thực thi triệt phá tận gốc các dòng lưu thông hàng giả, tài sản trí tuệ tại Việt Nam mới thực sự được nâng tầm bảo vệ, tạo lập một môi trường kinh doanh minh bạch, thịnh vượng và an toàn.

Phạm Tài