Giai đoạn 2024–2026 chứng kiến làn sóng phẫn nộ pháp lý mới, khi các tòa án quốc tế dần siết chặt gọng kìm bản quyền, buộc "gã khổng lồ" thời trang nhanh này phải đối mặt với những án phạt đắt giá vì hành vi chiếm đoạt chất xám.

Từ công thức "sao chép thần tốc" đến đại án triệu USD với Amiri

Nhiều năm qua, Zara (thuộc tập đoàn Inditex) đã vận hành một đế chế thời trang nhanh trị giá hàng tỷ USD dựa trên một năng lực cốt lõi: Đưa các xu hướng mới nhất từ sàn catwalk thế giới đến tay người tiêu dùng chỉ trong vòng hai tuần với mức giá bình dân. Để duy trì tốc độ chóng mặt này, đội ngũ thiết kế của Zara thường xuyên áp dụng một tiểu xảo quen thuộc: "Mượn" phom dáng, họa tiết của các thương hiệu khác rồi tinh chỉnh lại một vài chi tiết nhỏ – vừa đủ để né tránh các thuật toán quét bản quyền truyền thống.

Tuy nhiên, bước sang giai đoạn 2025–2026, chiến thuật lách luật này đã vấp phải một rào cản pháp lý chưa từng có. Nhà mốt xa xỉ Mỹ Amiri (nổi tiếng với phong cách street-luxury) đã chính thức đệ đơn kiện Zara lên Tòa án Liên bang California.

Trong đơn kiện, Amiri cáo buộc Zara vi phạm bản quyền kiểu dáng công nghiệp nghiêm trọng khi sao chép nguyên bản phom dáng, dải khóa kéo và các chi tiết dập gân đặc trưng của mẫu quần jean Amiri MX1 – mẫu quần biểu tượng có giá hơn 1.000 USD của hãng. Trong khi đó, Zara tung ra phiên bản nhái giống đến 90% với giá chỉ chưa đầy 70 USD.

Lần này, Amiri không chỉ đòi bồi thường thiệt hại doanh thu mà còn yêu cầu tòa án Mỹ áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, buộc Zara phải gỡ bỏ ngay lập tức sản phẩm này khỏi toàn bộ hệ thống cửa hàng và trang web toàn cầu. Việc một thương hiệu xa xỉ quyết định ăn miếng trả miếng, kiện trực diện Zara tại tòa án Mỹ đã đánh dấu một bước ngoặt: Các hãng lớn không còn chấp nhận ngó lơ cho thời trang nhanh "ký sinh" lên chất xám của mình.

"Cỗ máy quét" thuật toán và làn sóng phẫn nộ từ các nghệ sĩ độc lập

Không chỉ sao chép các ông lớn xa xỉ, Zara trong hai năm 2024–2025 còn phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng bản quyền khác nhắm vào các nhà thiết kế độc lập (indie designers) và các họa sĩ đồ họa tự do.

Hàng loạt vụ kiện tập thể và chiến dịch tẩy chay đã nổ ra khi Zara bị lật tẩy việc sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) và thuật toán quét dữ liệu hình ảnh (data-scraping). Hệ thống này tự động "quét" các tác phẩm nghệ thuật, họa tiết vẽ tay độc quyền của các nghệ sĩ nhỏ trên Instagram hoặc Pinterest. Ngay sau đó, các thuật toán này chuyển thẳng dữ liệu vào dây chuyền sản xuất công nghiệp để in lên áo phông, váy vóc của Zara mà không hề có một lời xin phép hay trả tiền bản quyền tác giả.

Đối đầu với một tập đoàn đa quốc gia có tiềm lực tài chính khổng lồ như Inditex là điều không tưởng đối với các nghệ sĩ nhỏ. Tuy nhiên, bằng cách liên kết lại thành các liên minh pháp lý và tận dụng sức mạnh truyền thông mạng xã hội, các nhà thiết kế độc lập đã ép Zara phải bước vào bàn đàm phán. Nhiều vụ kiện đã kết thúc bằng các thỏa thuận dàn xếp dân sự (settlement) với những khoản bồi thường bảo mật trị giá hàng trăm nghìn USD mà Zara phải chi trả để bảo vệ danh tiếng của mình.

Định hình lại ranh giới của sự sáng tạo

Thực tế tố tụng dồn dập trong giai đoạn 2024–2026 cho thấy gọng kìm luật pháp về sở hữu trí tuệ trên thế giới đang ngày càng siết chặt. Các tòa án quốc tế đang dần thay đổi cách tiếp cận: Thay vì chỉ đối chiếu các chi tiết kỹ thuật tách biệt, họ bắt đầu luận tội dựa trên "Ấn tượng thị giác tổng thể" (Overall impression). Nghĩa là, dù Zara có thay đổi chất liệu, màu chỉ hay một vài chiếc cúc, nhưng nếu người tiêu dùng nhìn vào và lập tức liên tưởng đến thiết kế nguyên bản của thương hiệu khác, Zara vẫn cấu thành hành vi xâm phạm bản quyền.

Dưới áp lực này, tập đoàn mẹ Inditex của Zara đang buộc phải đầu tư hàng trăm triệu USD để nâng cấp hệ thống kiểm duyệt pháp lý nội bộ, thậm chí phải ứng dụng ngược lại các công cụ AI để tự quét và đối chiếu thiết kế của chính mình trước khi tung ra thị trường nhằm tránh các rủi ro hầu tòa.

Cuộc chiến bản quyền xung quanh Zara là lời cảnh tỉnh đanh thép cho toàn bộ ngành thời trang nhanh. Bản quyền và chất xám sáng tạo là những di sản vô hình nhưng được bảo hộ bằng những rào cản tư pháp kiên cố nhất. Một thương hiệu có thể đi nhanh bằng cách đứng trên vai những người khổng lồ, nhưng nếu cố tình biến hành vi "ký sinh" thành một chiến lược kinh doanh dài hạn, cái giá phải trả sẽ là sự sụp đổ của cả một hệ thống danh tiếng được xây dựng qua nhiều thập kỷ.

Hương Mi