Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu chuyển mạnh sang mô hình tiêu dùng bền vững và đề cao giá trị văn hóa, ngành thủ công mỹ nghệ Việt Nam đứng trước cơ hội lớn để khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế. Tuy nhiên, để vượt qua ngưỡng gia công truyền thống và thâm nhập sâu vào các phân khúc trung, cao cấp, ngành hàng này không thể chỉ dựa vào lợi thế tay nghề hay nguyên liệu bản địa. Thiết kế sáng tạo, gắn với chuẩn hóa xuất xứ, truy xuất nguồn gốc và yêu cầu của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, đang trở thành trụ cột chiến lược trong quá trình mở rộng thị trường quốc tế.

Thị trường rộng mở, yêu cầu ngày càng khắt khe

Theo Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, kim ngạch xuất khẩu thủ công mỹ nghệ đã tăng mạnh trong những năm gần đây, từ hơn 2,2 tỷ USD năm 2019 lên gần 4 tỷ USD năm 2024 và dự kiến đạt 4,5 đến 4,7 tỷ USD năm 2025. Hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam hiện đã có mặt tại 163 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó các thị trường cao cấp như EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản ngày càng chiếm tỷ trọng lớn.

Tuy nhiên, đây cũng là những thị trường đặt ra yêu cầu rất cao về chất lượng, thiết kế, xuất xứ hàng hóa, trách nhiệm môi trường và xã hội. Sản phẩm không chỉ phải đẹp, bền mà còn phải kể được câu chuyện văn hóa, có hồ sơ xuất xứ rõ ràng, đáp ứng quy tắc của các FTA như EVFTA, CPTPP. Trong bối cảnh đó, chứng nhận xuất xứ C/O không còn đơn thuần là thủ tục thông quan mà trở thành “tấm hộ chiếu” khẳng định uy tín, giúp sản phẩm Việt bước vào các chuỗi phân phối cao cấp.

FTA thế hệ mới - Đòn bẩy nhưng cũng là phép thử

Việc Việt Nam tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đã tạo lợi thế lớn về thuế quan cho hàng thủ công mỹ nghệ. Nhiều dòng sản phẩm mây tre đan, gốm sứ, sơn mài, thêu ren được cắt giảm thuế sâu khi vào EU và Nhật Bản, qua đó gia tăng khả năng cạnh tranh về giá.

Song song với cơ hội, các FTA cũng đặt ra “luật chơi” khắt khe hơn. Quy tắc xuất xứ chặt chẽ, yêu cầu truy xuất nguồn gốc nguyên liệu, tiêu chuẩn môi trường và lao động buộc doanh nghiệp và các cơ sở làng nghề phải thay đổi cách tổ chức sản xuất. Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp nhỏ vẫn gặp khó khăn trong việc hoàn thiện hồ sơ, chứng từ và chuẩn hóa quy trình để đáp ứng yêu cầu cấp C/O, từ đó bỏ lỡ cơ hội hưởng ưu đãi thuế quan.

Thiết kế sáng tạo - Cầu nối giữa truyền thống và thị trường

Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt với hàng công nghiệp giá rẻ từ Trung Quốc, Ấn Độ hay Indonesia, lợi thế cốt lõi của thủ công mỹ nghệ Việt Nam nằm ở giá trị thủ công và bản sắc văn hóa. Tuy nhiên, nếu không được chuyển hóa thành ngôn ngữ thiết kế hiện đại, phù hợp thị hiếu quốc tế, lợi thế này rất dễ bị lu mờ.

Thiết kế sáng tạo chính là cầu nối giữa truyền thống và thị trường. Việc kết hợp kỹ thuật thủ công tinh xảo với tư duy thiết kế đương đại giúp sản phẩm vừa giữ được hồn cốt văn hóa, vừa đáp ứng yêu cầu về công năng, thẩm mỹ và xu hướng tiêu dùng xanh. Thực tế cho thấy, những doanh nghiệp đầu tư bài bản vào thiết kế đã ký được hợp đồng dài hạn với đối tác châu Âu và Nhật Bản, chủ động hơn trong đàm phán giá và xây dựng thương hiệu, thay vì phụ thuộc vào trung gian.

Chuẩn hóa xuất xứ - Nền tảng cho sáng tạo bền vững

Thiết kế sáng tạo không thể tách rời nền tảng sản xuất minh bạch và bền vững. Việc chuẩn hóa hồ sơ xuất xứ, xây dựng vùng nguyên liệu có chứng chỉ hợp lệ và áp dụng truy xuất nguồn gốc là điều kiện tiên quyết để sản phẩm sáng tạo có thể bước vào thị trường cao cấp.

Trong thời gian qua, cải cách thủ tục hành chính và số hóa quy trình cấp C/O của Bộ Công Thương đã tạo cú hích quan trọng cho doanh nghiệp thủ công mỹ nghệ. Hệ thống C/O điện tử giúp rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, giảm chi phí và tăng tính minh bạch, đặc biệt phù hợp với đặc thù đơn hàng nhỏ, đa dạng và mang tính mùa vụ của làng nghề. Khi xuất xứ được minh bạch ngay từ đầu, doanh nghiệp giảm rủi ro hậu kiểm và có thêm dư địa để đầu tư cho thiết kế và phát triển sản phẩm mới.

Phát triển bền vững cần thay đổi từ thiết kế đến quản trị

Việt Nam hiện có hơn 5.400 làng nghề và làng có nghề, trong đó hơn 1.800 làng nghề thủ công mỹ nghệ truyền thống. Quy mô lớn nhưng phân tán, sản xuất nhỏ lẻ và thiếu liên kết chuỗi giá trị vẫn là điểm nghẽn lớn của ngành. Để mở rộng thị trường quốc tế, thiết kế sáng tạo cần được đặt trong chiến lược phát triển tổng thể, từ quy hoạch vùng nguyên liệu, đào tạo nhân lực đến đổi mới công nghệ và chuyển đổi số.

Việc đào tạo thiết kế cho nghệ nhân, kết nối với các nhà thiết kế chuyên nghiệp và các cơ sở đào tạo mỹ thuật công nghiệp là giải pháp then chốt. Song song với đó, ứng dụng công nghệ thân thiện môi trường, thương mại điện tử và số hóa dữ liệu làng nghề sẽ giúp sản phẩm tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng toàn cầu, giảm phụ thuộc vào trung gian.

Vai trò của Nhà nước và hiệp hội ngành hàng

Ở góc độ quản lý, việc hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường hướng dẫn về quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn môi trường và sở hữu trí tuệ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Các chương trình hỗ trợ thiết kế sáng tạo, xúc tiến thương mại, đăng ký thương hiệu và bảo hộ kiểu dáng cần được triển khai đồng bộ, gắn với thực tiễn của doanh nghiệp nhỏ và hộ làng nghề.

Các hiệp hội ngành hàng, đặc biệt là Hiệp hội Làng nghề Việt Nam và Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội, đóng vai trò cầu nối giữa doanh nghiệp, nghệ nhân và cơ quan quản lý. Thông qua đào tạo, tư vấn và kết nối thị trường, các hiệp hội góp phần đưa thiết kế sáng tạo trở thành động lực thực sự cho phát triển bền vững.

Mở rộng thị trường quốc tế cho thủ công mỹ nghệ Việt Nam không chỉ là câu chuyện tăng kim ngạch xuất khẩu, mà là quá trình tái định vị giá trị ngành hàng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong quá trình đó, thiết kế sáng tạo giữ vai trò trung tâm, giúp sản phẩm vượt khỏi giới hạn của hàng lưu niệm để trở thành hàng hóa văn hóa có giá trị cao. Khi được đặt trên nền tảng xuất xứ minh bạch, sản xuất bền vững và chính sách hỗ trợ phù hợp, thiết kế sáng tạo sẽ là chìa khóa đưa thủ công mỹ nghệ Việt Nam chinh phục những thị trường khó tính nhất và phát triển dài hạn trong giai đoạn hội nhập sâu rộng.

Thái An