Huyên náo chợ “lá mùng năm”

Các chợ truyền thống xứ Quảng bắt đầu đông hơn thường ngày. Phiên chợ sớm người dân tay xách giỏ, cầm nón ra chợ để tìm không khí Tết Đoan Ngọ. Những sạp trái cây tươi rói thức quả nhiệt đới xoài vàng, mậm đỏ, dứa thơm, vải mọng xen giữa những mẹt bánh ú tro nóng mới ra lò còn thơm mùi lá tre, lá đót. Nhưng có lẽ đặc biệt và thu hút hơn cả chính là những bó lá thuốc Nam xanh tươi, những gói “lá mùng năm” khô ra chợ mỗi năm duy nhất một lần.

Nổi tiếng với hương thảo mộc thơm dịu mỗi dịp Tết Đoan Ngọ, góc phố cổ trước Chợ Hội An là “điểm hẹn” quen thuộc với người dân. Nhưng với du khách, cái “huyên náo” chợ lá của người Hội An cũng là một sự “quyến rũ” tạo bất ngờ trên hành trình khám phá đúng dịp.

Bà Nguyễn Thị Khéo (Người dân Cẩm Châu) dáng người nhỏ, miệng đã móm mém tuổi, ngồi bệt xuống bên những gói lá cuối cùng đợi khách. Mỗi gói lá là “cả một vườn” thương nhớ: nào mã đề, cam thảo đất, tía tô, bầu đường, hoắc hương, rẻ quạt, ngũ gia bì, dủ dẻ, dây chiều, lá bướm, lá bạc thau,... Gói lá nào gói lá nấy đều thơm nức hương cỏ núi, mùi hương của khu vườn tuổi thơ. Giữa cái nắng tháng năm miền Trung nóng như quạt lửa, bà Khéo mướt mồ hôi cũng ám đầy tay cái dịu dàng thơm thơm mùi lá.

Nở nụ cười hiền khô thuần hậu, bà Khéo vừa bốc những nạm lá vừa giới thiệu: “Lá núi bán gần hết rồi, chỉ còn lá trong vườn bà trồng được”. Trước mặt bà, những bao “lá mùng năm” cuối phiên chợ lá đã với dần. Theo bà Khéo, bây giờ mới đi chợ lá là muộn bởi người ta bán xong về nghỉ gần hết. Ấy thế mà cái không khí “đã vãn” của chợ lá cũng vẫn không ngớt lao xao.

Chỉ còn 3 gói lá, thoáng trong mấy phút người dân đến hỏi mua hết để bà Khéo kịp dọn hàng về ăn Tết Đoan Ngọ với gia đình.

Trong quan niệm dân gian xa xưa truyền lại, những loại lá được hái vào giờ chính Ngọ ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch đều mang dược tính tốt. Từ đó, cứ ngày 5 tháng 5 âm lịch, người dân săn tìm mua “lá mùng năm” để nấu nước uống, tắm và dùng như một vị thuốc quý dân gian. Nói là lá nào hái đúng ngày, đúng giờ cũng là thuốc song thực tế, người dân Hội An, Cù Lao Chàm và người dân ở Đà Nẵng nói chung vẫn hái dược liệu quen thuộc.

Mỗi loại lá lại có một công dụng khác nhau khi kết hợp dùng như một bài thuốc nam tổng hợp tác dụng thanh nhiệt, bổ huyết, an thần, ăn ngon ngủ ngon…

Chợ lá chỉ bắt đầu họp trong những ngày giáp Tết Đoan Ngọ từ khoảng cuối tháng tư âm lịch theo truyền thống. Để có lá đem ra chợ bán, có người không quản vất vả vào tận các vùng núi phía Tây TP Đà Nẵng, có khi ra đèo Hải Vân, đảo Cù Lao Chàm để tìm lá. Mỗi bao thuốc thường có gần 20 loại lá khác nhau cho đủ vị đắng, chát, ngọt hậu khi pha uống thay chè, trà. Người dân chuộng lá rừng hơn lá vườn nên lá rừng thường được săn tìm hơn. Sau khi thu hái ở rừng tận dụng nắng đầu hè, người dân cẩn thận phơi khô, thái nhỏ và bảo quản kỹ lưỡng.

Hội An là thương hiệu du lịch lớn không phải chỉ bởi những dãy phố hàng trăm năm trước xây dựng còn lại vô hồn. Nếp sống tinh thần, văn hóa độc đáo của người dân chất phác, thuần hậu xứ Quảng hội tụ tại đây khiến cho du khách càng đi càng muốn trở lại, càng đến càng yêu và nhớ.

Theo ghi nhận của phóng viên, tại TP Đà Nẵng dịp này, không chỉ có ở chợ Hội An mà rất nhiều ngôi chợ truyến thống như chợ Tam Kỳ, Thăng An, Đại Lộc… cũng rộn ràng những góc “lá mùng năm”. Cùng với đó, trên mạng xã hội việc bán lá cũng nhộn nhịp không kém, nhất là bán cho những người con xứ Quảng xa quê vẫn nhớ một phong tục dễ thương của quê nhà.

Phong tục và phong vị đặc sắc

Theo anh Phan Văn Sơn (35 tuổi, Hội An Tây, TP Đà Nẵng), người dân không chỉ dùng “Lá Mùng Năm” để uống, trộn lá hít hà hương thơm dễ chịu trong giờ Ngọ của Tết Đoan Ngọ theo phong tục truyền thống mà còn dùng chữa bệnh. Các loại lá người dân hái còn là nguồn dược liệu được các cơ sở Đông Y thu mua. Theo Dân gian, nếu phơi lá đúng vào trưa nắng dịp Tết Đoan Ngọ các loại lá sẽ có mùi thơm đặc biệt và phát huy công dụng chữa bệnh”.

Các nghiên cứu thuốc Đông y cũng cho rằng, “lá mùng năm” là tổng hợp từ các loại cây mộc mạc, dân dã có tác dụng chữa bệnh tốt cho sức khỏe như: Ngũ gia bì chữa chứng nhức mỏi, đau khớp, đau lưng; lá tía tô giải cảm, lá bạc thau lại có công dụng chữa hậu sản, Hà Thủ Ô trị rụng tóc, bạc tóc, làm nước tắm cho trẻ. Vì có những dược tính tốt như vậy, “lá mùng năm” mát và có khả năng trị ngứa cho da trẻ nhỏ nên còn được dùng để tắm cho trẻ, giúp cơ thể thơm tho, dễ chịu, phòng mầm bệnh.

Có những “thủ phủ” lâu đời của “lá mùng năm” như làng Trà Đóa, xã Thăng An người dân còn trồng lá để phát triển sinh kế. Thương lái thường quen tìm về ngôi làng nhỏ này để thu mua đến tiêu thụ tại nhiều chợ. Ông Nguyễn Duy Tân (SN 1979, Trà Đóa) là một trong những hộ trồng nhiều loại lá để phục vụ thị trường dịp Tết Đoan Ngọ hàng năm.  

Từ tháng Chạp, cũng như nhiều hộ dân khác ở Trà Đóa, ông Tân xuống giống, đến dịp Tết Đoan Ngọ thị trường sôi động sẽ bắt đầu thu hoạch.

Nhiều loại cây kén đất vì quen sống tự nhiên, việc trồng lá cũng phải “trông trời, trông đất, trông mây” tùy vào thời tiết. Năm nay, với 10 sào đất, sau khi trừ chi phí đầu tư, giá đầu ra ổn định, ông Tân dự tính cũng lãi hơn 100 triệu đồng.

Giá thương lái thu mua tại vườn tùy loại lá khoảng 10.000 – 20.000 VNĐ/kg. Còn tại các chợ, tùy loại sẽ có giá từ 40.000 – 50.000 VNĐ/kg. “Lá mùng năm” tươi sẽ dao động từ 10.000 – 20.000 VNĐ/bó.

Tết Đoan Ngọ, người dân xứ Quảng đón bằng bữa trưa quây quần cùng gia đình, chén cơm rượu nếp, bánh ú tro chấm mật mía, uống thêm ngụm nước “lá mùng năm” là cảm nhận được tròn hương vị của tình thân, của quê hương, của ký ức.

Đến nay, với phong tục mua và dùng “lá mùng năm”, loại lá bình dị này cũng mang lại kinh tế cho nhiều hộ gia đình dù phiên chợ chỉ họp mỗi năm một lần. Phong tục, tri thức bản địa độc đáo đang trở thành nét đẹp văn hóa làm đa dạng hơn bản sắc của phố cổ.

Nhìn những người lớn tuổi hôm nay còn ngồi ở góc chợ bán “lá mùng năm”, chính họ đang truyền lại sự đặc biệt của Tết Đoan Ngọ trong mỗi gia đình. Chúng tôi cũng tự hỏi, một mai trong số những cụ ông, cụ bà ấy ai còn, ai mất, ai kế thừa. Trong dòng người đổ xô ra chợ mua “lá mùng năm”, vui thay còn có cả những người trẻ, em thơ. Được ăn Tết Đoan Ngọ theo đúng tập quán đặc sắc hôm nay, ký ức thấm đẫm phong vị xứ Quảng rồi hóa thành tâm hồn, các loại lá sẽ vẫn còn được lưu truyền khi còn có người nhớ dùng đến, tin rằng tinh hoa không bao giờ mất đi.

Bảo Hòa