Trong bối cảnh chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng sáng tạo trực tuyến đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sáng tạo, truyền đạt và phân phối tác phẩm, câu chuyện về quyền tác giả không còn là vấn đề riêng của giới luật sư hay nghệ sĩ. Bản quyền đang trở thành một trong những yếu tố cốt lõi quyết định sự phát triển bền vững của nền kinh tế sáng tạo.

Đó cũng là tinh thần xuyên suốt của tọa đàm “Kỷ nguyên Quyền - Một tác phẩm, hai ranh giới: Sáng tạo hay xâm phạm?” được tổ chức tại Hà Nội sáng nay, ngày 25/6/2026 tại Trung tâm nội dung số và truyền thông VNA - TTXVN.

Chương trình có sự tham dự của ông Lê Huy Anh - Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), ông Lê Hồng Giang - đại diện Phòng An ninh chính trị nội bộ (PA03), Công an Thành phố Hà Nội và bà Lê Thị Minh Hằng - Chuyên gia SHTT, Giám đốc Trung tâm Quyền và Giải pháp Tài sản số (RDAS), cùng đông đảo doanh nghiệp, nhà sáng tạo nội dung, họa sĩ, nhiếp ảnh gia, tác giả và chủ sở hữu quyền trong nhiều lĩnh vực.

Tọa đàm không chỉ phản ánh những vấn đề đang được cộng đồng sáng tạo quan tâm mà còn cho thấy một thực tế: Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ với những yêu cầu ngày càng cao về nhận thức, tuân thủ và trách nhiệm pháp lý.

Khi ranh giới giữa cảm hứng và xâm phạm ngày càng mong manh

Những năm gần đây, hàng loạt vụ việc liên quan đến quyền tác giả đối với các tác phẩm thị giác đã thu hút sự quan tâm của dư luận.

Từ các tranh chấp liên quan đến việc sử dụng hình ảnh, thiết kế, tranh vẽ trong quảng cáo, truyền thông, đến các vụ việc sao chép tác phẩm mỹ thuật, nhiếp ảnh hay thiết kế thời trang trên môi trường số, tất cả đều đặt ra một câu hỏi chung: Đâu là ranh giới giữa cảm hứng sáng tạo và hành vi xâm phạm quyền tác giả?

Theo các chuyên gia tham gia tọa đàm, đây là một trong những vấn đề dễ gây nhầm lẫn nhất hiện nay.

Không ít cá nhân và doanh nghiệp cho rằng chỉ cần chỉnh sửa một vài chi tiết, thay đổi màu sắc hoặc bố cục là có thể sử dụng một tác phẩm mà không cần xin phép. Tuy nhiên, pháp luật về quyền tác giả không chỉ bảo vệ hình thức thể hiện bề ngoài mà còn bảo vệ các yếu tố sáng tạo mang tính nguyên gốc được thể hiện trong tác phẩm.

Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp, cơ quan chuyên môn thường xem xét tổng thể các yếu tố cấu thành tác phẩm để đánh giá mức độ tương đồng và khả năng sao chép, thay vì chỉ dựa trên những khác biệt mang tính hình thức.

Điều này đồng nghĩa với việc một tác phẩm tưởng như “đã được chỉnh sửa” vẫn có thể bị xác định là hành vi xâm phạm quyền tác giả nếu khai thác các yếu tố sáng tạo cốt lõi của tác phẩm gốc.

AI đang đặt ra những thách thức mới cho hệ thống bản quyền

Một trong những chủ đề nhận được sự quan tâm đặc biệt tại tọa đàm là việc sử dụng AI trong hoạt động sáng tạo.

Sự xuất hiện của các công cụ AI tạo sinh cho phép người dùng chỉ cần vài câu lệnh để tạo ra tranh ảnh, video, thiết kế hoặc nội dung mới trong thời gian rất ngắn. Điều này mở ra cơ hội lớn cho hoạt động sáng tạo nhưng đồng thời cũng đặt ra hàng loạt câu hỏi pháp lý chưa từng có tiền lệ.

Nếu AI học từ hàng triệu tác phẩm có bản quyền để tạo ra nội dung mới thì trách nhiệm thuộc về ai?

Nếu người dùng yêu cầu AI tạo ra một thiết kế mang phong cách của một tác giả cụ thể thì đó là sáng tạo hay sao chép?

Nếu AI được sử dụng để chỉnh sửa, biến đổi hoặc tái tạo một tác phẩm đã được bảo hộ thì sản phẩm đầu ra có được xem là tác phẩm phái sinh hay không?

Theo các chuyên gia, dù công nghệ có thay đổi như thế nào thì nguyên tắc cơ bản của hệ thống quyền tác giả vẫn không thay đổi: quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả và chủ sở hữu quyền phải được tôn trọng.

AI chỉ là công cụ. Trách nhiệm pháp lý cuối cùng vẫn thuộc về tổ chức hoặc cá nhân sử dụng công cụ đó.

Từ tranh luận học thuật đến những vụ án có thật

Những vấn đề được đặt ra tại tọa đàm không còn là các giả định mang tính học thuật.

Thời gian gần đây, dư luận đặc biệt quan tâm đến vụ việc chủ thương hiệu Vải áo dài Đất Lành bị cơ quan điều tra khởi tố về hành vi xâm phạm quyền tác giả sau khi sử dụng công nghệ AI để sao chép và chỉnh sửa các thiết kế thuộc bộ sưu tập “Thư từ phố thị” của nhà thiết kế Đỗ Trịnh Hoài Nam nhằm phục vụ hoạt động kinh doanh thương mại.

Vụ việc được xem là một trong những trường hợp điển hình đầu tiên tại Việt Nam mà AI xuất hiện như một công cụ hỗ trợ trong quá trình thực hiện hành vi xâm phạm quyền tác giả.

Điều đáng chú ý là cơ quan chức năng không xem AI là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý. Trách nhiệm vẫn thuộc về cá nhân và tổ chức đã sử dụng công nghệ để khai thác trái phép tác phẩm của người khác.

Vụ án phát đi một thông điệp rõ ràng rằng việc sử dụng AI không thể trở thành lý do để né tránh trách nhiệm đối với các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Đây cũng chính là minh chứng sinh động cho chủ đề của tọa đàm: ranh giới giữa sáng tạo và xâm phạm đang ngày càng trở nên mong manh trong thời đại số.

Bản quyền không còn là câu chuyện của riêng giới sáng tạo

Một điểm đáng chú ý của chương trình là sự tham gia đồng thời của cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan thực thi pháp luật, tổ chức chuyên môn về bản quyền, doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo.

Điều này cho thấy quyền sở hữu trí tuệ đã vượt ra khỏi phạm vi của một lĩnh vực chuyên môn đơn lẻ để trở thành một vấn đề phát triển kinh tế - xã hội.

Phát biểu tại tọa đàm, ông Lê Huy Anh – Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ nhấn mạnh rằng trong nền kinh tế tri thức, tài sản trí tuệ đang trở thành nguồn lực phát triển quan trọng của quốc gia. Quyền tác giả không chỉ là công cụ bảo vệ người sáng tạo mà còn là nền tảng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển công nghiệp văn hóa và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Trong khi đó, đại diện Phòng PA03 Công an Thành phố Hà Nội cho biết các hành vi xâm phạm quyền tác giả trên môi trường số đang diễn biến ngày càng phức tạp, với nhiều phương thức mới xuất hiện cùng sự phát triển của công nghệ.

Nhiều vụ việc thời gian qua đã bị xử lý nghiêm khắc, thậm chí bị xử lý hình sự, cho thấy quyết tâm của các cơ quan chức năng trong việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và xây dựng môi trường sáng tạo lành mạnh.

Thông điệp được cơ quan thực thi nhấn mạnh tại chương trình rất rõ ràng: “Thiếu hiểu biết không loại trừ trách nhiệm pháp lý”.

Hiểu quyền để giữ quyền

Một trong những nội dung được các diễn giả đặc biệt nhấn mạnh là tầm quan trọng của việc nhận diện và bảo vệ quyền từ sớm.

Theo bà Lê Thị Minh Hằng, nhiều tác giả và doanh nghiệp chỉ bắt đầu quan tâm đến quyền tác giả khi tranh chấp đã xảy ra. Trong khi đó, việc lưu giữ chứng cứ sáng tạo, xác lập quyền, quản lý quyền và chủ động kiểm soát việc khai thác tác phẩm ngay từ đầu mới là yếu tố quyết định khả năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp của chủ thể quyền.

Đối với doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực truyền thông, quảng cáo, thiết kế, in ấn và sản xuất nội dung, việc xây dựng quy trình rà soát quyền sở hữu trí tuệ trước khi sử dụng tác phẩm đang trở thành yêu cầu bắt buộc thay vì chỉ là một lựa chọn.

Chi phí cho việc phòng ngừa rủi ro luôn thấp hơn rất nhiều so với chi phí xử lý tranh chấp, bồi thường thiệt hại hoặc chịu trách nhiệm pháp lý khi vi phạm xảy ra.

Kỷ nguyên quyền đã bắt đầu

Khép lại chương trình, các diễn giả đều thống nhất rằng Việt Nam đang bước vào một “Kỷ nguyên Quyền” - giai đoạn mà tài sản trí tuệ ngày càng trở thành nguồn lực phát triển quan trọng của nền kinh tế sáng tạo.

Trong kỷ nguyên đó, mỗi tác phẩm không chỉ là kết quả của lao động sáng tạo mà còn là một loại tài sản cần được tôn trọng, bảo vệ và khai thác đúng pháp luật.

Thông điệp được gửi tới cộng đồng sáng tạo và doanh nghiệp cũng chính là tinh thần cốt lõi của chương trình:

“Sáng tạo cần cảm hứng. Nhưng cảm hứng luôn cần ranh giới.

Hiểu quyền để giữ quyền.

Hiểu đúng để làm đúng.

Đó là cách tốt nhất để bảo vệ tác phẩm và bảo vệ chính mình.”

Chương trình tọa đàm “Kỷ nguyên Quyền - Một tác phẩm, hai ranh giới: Sáng tạo hay xâm phạm?” sẽ được phát sóng trên các nền tảng số của Trung tâm Nội dung số và Truyền thông thuộc Thông tấn xã Việt Nam (VNA Media) vào thứ Ba và thứ Bảy hằng tuần, góp phần lan tỏa nhận thức về quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả và xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền trong cộng đồng.

PKT