Trong "Loạt bài điều tra: Nhãn hiệu giả, thị trường thật", Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo sẽ bóc tách các khía cạnh khác nhau xoay quanh vấn đề làm giả trang sức thương hiệu lớn để trục lợi tinh vi, qua đó đưa ra các đề xuất để làm sạch thị trường và bảo vệ các thương hiệu làm ăn chân chính.

 Các nội dung trong loạt bài:
Kỳ 1: 10.000 chiếc vòng Cartier ‘Made in Bàn Cờ’ - Triệt phá đường dây làm giả trang sức thương hiệu lớn nhất nửa đầu năm 2026

Kỳ 2: Từ xưởng gia công Quảng Đông đến showroom Sài Gòn - Bản đồ hàng giả xa xỉ và nghịch lý Công điện 38

Trong thị trường trang sức Việt Nam hiện nay, một viên kim cương 1 carat D-VVS1 trị giá 500 triệu đồng hay một chiếc vòng tay Van Cleef Alhambra thật có giá từ 80 đến 150 triệu đồng đều có thể bị làm giả, bị đánh tráo, bị gắn giấy tờ không trung thực - và người mua không có công cụ pháp lý hiệu quả nào để đòi lại quyền lợi sau khi phát hiện. Đây là nghịch lý của một thị trường cao cấp vận hành không có pháp lý cao cấp tương ứng.

Bản đồ lỗ hổng sở hữu trí tuệ trong ngành trang sức

Hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ hiện tại tại Việt Nam, dù đã được cải thiện đáng kể sau khi gia nhập CPTPP và ký kết EVFTA, vẫn còn ít nhất sáu lỗ hổng cốt lõi khi áp dụng vào lĩnh vực trang sức cao cấp.

Lỗ hổng 1: Thương hiệu nước ngoài không đăng ký tương đương với không được bảo vệ chủ động

Nguyên tắc cơ bản của pháp luật nhãn hiệu Việt Nam là “first to file” - ai đăng ký trước được bảo vệ. Nếu Cartier, Chrome Hearts, hay một số dòng sản phẩm của Louis Vuitton chưa đăng ký nhãn hiệu tại Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam (Noip), cơ quan thực thi không thể chủ động truy cứu người làm giả theo Điều 226 BLHS về “xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp”. Hành vi chỉ có thể bị xử lý theo con đường hành chính hoặc tội danh liên quan khác (buôn lậu, lừa đảo) - mức chế tài thường nhẹ hơn. Đây không chỉ là vấn đề Việt Nam - đây là điểm yếu có hệ thống của thương hiệu xa xỉ ở các thị trường mới nổi. Chi phí đăng ký và duy trì nhãn hiệu toàn cầu tốn kém; nhiều thương hiệu ưu tiên thị trường lớn và bỏ sót thị trường nhỏ hơn.

Kết quả: kẻ làm giả biết chính xác mình có thể làm giả thương hiệu nào tại thị trường nào mà nguy cơ pháp lý thấp nhất.

Lỗ hổng 2: Kiểu dáng công nghiệp trang sức gần như không được bảo hộ tại Việt Nam

Ngay cả khi nhãn hiệu được đăng ký, thiết kế cụ thể của từng sản phẩm trang sức - hình dạng đặc trưng của vòng Alhambra, cấu trúc của khóa Love Cartier, kiểu ghép đá của Tiffany - cần được đăng ký riêng dưới dạng kiểu dáng công nghiệp hoặc quyền tác giả mỹ thuật ứng dụng. Quá trình đăng ký kéo dài, tốn kém, và nhiều công ty nước ngoài không đăng ký tại Việt Nam. Không có đăng ký kiểu dáng, hành vi “sao chép thiết kế” chỉ vi phạm nhãn hiệu (nếu có logo) chứ không vi phạm kiểu dáng công nghiệp - tức là người làm hàng “lấy cảm hứng” mà không dùng logo có thể không vi phạm pháp luật về mặt kỹ thuật.

Lỗ hổng 3: Quảng cáo “inspired by” không bị quy định rõ

Cụm từ “chế tác theo phong cách”, “lấy cảm hứng từ”, “kiểu thiết kế của [thương hiệu]” hiện không bị nghiêm cấm rõ ràng trong Luật Quảng cáo 2012 hay Luật Bảo vệ Người tiêu dùng 2023, miễn là không trực tiếp tuyên bố là hàng chính hãng. Cục Cạnh tranh và Bảo vệ Người tiêu dùng có thể xử lý nếu chứng minh được “gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng” - nhưng ngưỡng chứng minh này cao và hiếm khi được áp dụng trên thực tế trong lĩnh vực trang sức.

Lỗ hổng 4: Xuất xứ hàng hóa trang sức không được kiểm soát thực chất

Theo Nghị định 43/2017 về nhãn hàng hóa, trang sức phải ghi rõ xuất xứ. Nhưng cơ chế kiểm tra xuất xứ thực tế cho trang sức nhập khẩu qua đường thương mại điện tử và xách tay gần như không tồn tại. Người bán có thể ghi “xuất xứ Ý”, “thiết kế Pháp”, “chế tác Bỉ” trên nhãn hàng mà không có hồ sơ chứng minh - và không có cơ quan nào kiểm tra thường xuyên.

Lỗ hổng 5: Trách nhiệm nền tảng thương mại điện tử còn mờ nhạt

Các đối tượng sử dụng nhiều tài khoản Facebook và gian hàng trực tuyến để tiêu thụ hàng giả trong nhiều năm mà không bị nền tảng phát hiện và xử lý. Dù Nghị định 13/2023 về thương mại điện tử quy định trách nhiệm của sàn trong kiểm soát hàng hóa, cơ chế thực thi và mức phạt chưa đủ để buộc các nền tảng đầu tư nghiêm túc vào hệ thống phát hiện vi phạm nhãn hiệu tự động.

Lỗ hổng 6: Hải quan thiếu năng lực kiểm tra hàng giả trang sức cao cấp

Khác với hàng hóa thông thường, xác định một sản phẩm trang sức có phải hàng giả hay không đòi hỏi kỹ năng chuyên môn cao - biết các đặc điểm micro của từng thương hiệu, nhận ra dấu hiệu đúc khuôn thay vì chế tác thủ công, phân biệt logo laser thật/giả dưới kính phóng đại. Không có cán bộ hải quan nào ở Việt Nam được đào tạo chuyên sâu cho công việc này; kiểm tra thực tế thường chỉ dựa vào giấy tờ khai báo.

Bài học quốc tế: Cách các thị trường khác giải quyết bài toán trang sức giả mạo nhãn hiệu

Mô hình EU - Quy định Anti-Counterfeiting Trade Agreement (ACTA) và hải quan chủ động.

Liên minh châu Âu có cơ chế cho phép chủ thể quyền sở hữu trí tuệ nộp đơn xin “application for action” (AFA) với hải quan EU - tức là yêu cầu hải quan giữ lại và kiểm tra hàng nhập khẩu khi nghi ngờ vi phạm nhãn hiệu. Hải quan EU có quyền chủ động tịch thu hàng giả mà không cần phán quyết tòa án trước. Năm 2023, hải quan EU đã tịch thu hơn 67 triệu sản phẩm giả - trong đó trang sức và đồng hồ chiếm tỷ lệ đáng kể. Mô hình Mỹ - IPR Center và hợp tác công-tư. Trung tâm Bảo vệ Quyền Sở hữu Trí tuệ Quốc gia Mỹ (National IPR Center) là cơ quan liên ngành tập hợp đại diện từ Bộ An ninh Nội địa, FBI, CBP (Hải quan và Bảo vệ Biên giới), Bộ Tư pháp, và đại diện từ khu vực tư nhân bao gồm các tập đoàn thương hiệu lớn. Mô hình hợp tác công-tư này cho phép chia sẻ thông tin tình báo thương mại (brand protection intelligence) từ phía tập đoàn sang cơ quan thực thi - thứ mà Việt Nam hoàn toàn thiếu.

Mô hình Trung Quốc - Nghịch lý nhà sản xuất và nhà tiêu thụ

Trung Quốc, quốc gia sản xuất hàng giả lớn nhất thế giới, đồng thời cũng là quốc gia đang xây dựng hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ mạnh nhất châu Á - vì giờ đây chính các thương hiệu Trung Quốc cần được bảo vệ trước hàng giả nội địa và xuất khẩu. Trung Quốc thành lập các Tòa án Sở hữu trí tuệ chuyên biệt từ năm 2014, nâng mức bồi thường tối đa lên 5 lần thiệt hại thực tế, và áp dụng “burden-shifting” - chuyển trách nhiệm chứng minh sang bị đơn trong một số trường hợp. Việt Nam có thể học từ mô hình này mà không cần chờ đến khi có đủ thương hiệu nội địa cần bảo vệ.

Sáu giải pháp cụ thể cho thị trường trang sức Việt Nam

Từ phân tích các lỗ hổng và bài học quốc tế, có sáu giải pháp có thể triển khai ở các cấp độ khác nhau trong vòng 2 năm tới.

Giải pháp 1: Xây dựng cơ chế “ứng trước đăng ký” cho thương hiệu nước ngoài chưa có hồ sơ tại Việt Nam: Cục Sở hữu trí tuệ có thể thiết lập quy trình khẩn cấp cho phép thương hiệu nước ngoài nộp “ý kiến quyền lợi” (rights notice) mà không cần hoàn thiện toàn bộ hồ sơ đăng ký - tương tự cơ chế “provisional protection” của WIPO. Điều này cho phép thực thi tạm thời trong khi đăng ký chính thức đang được xử lý, thu hẹp khoảng thời gian “vô chủ” mà kẻ giả mạo khai thác.

Giải pháp 2: Thiết lập đơn vị hải quan chuyên trách sở hữu trí tuệ trang sức và đồ xa xỉ tại Tân Sơn Nhất và Nội Bài: Mô hình của Mỹ và EU cho thấy kiểm soát hàng giả tại cửa khẩu hiệu quả hơn nhiều so với truy bắt sau khi hàng đã vào thị trường. Đội ngũ cán bộ chuyên biệt được đào tạo bởi đại diện thương hiệu, trang bị thiết bị nhận dạng hàng giả, và có thẩm quyền giữ hàng nghi ngờ để kiểm tra.

Giải pháp 3:  Bắt buộc khai báo xuất xứ thực tế cho trang sức nhập khẩu trên thương mại điện tử: Bộ Công Thương và Bộ Tài chính ban hành quy định yêu cầu người bán trang sức trên sàn thương mại điện tử phải upload hóa đơn nhập khẩu hoặc giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) cho từng lô hàng. Sàn thương mại điện tử có trách nhiệm kiểm tra và có thể bị xử phạt nếu để sản phẩm không rõ xuất xứ lên nền tảng.

Giải pháp 4: Hình sự hóa rõ ràng hành vi “quảng cáo gây nhầm lẫn” đối với trang sức cao cấp: Bổ sung vào Luật Quảng cáo hoặc ban hành Nghị định hướng dẫn Luật BVNTD 2023, quy định cụ thể rằng việc sử dụng tên thương hiệu nổi tiếng kèm các cụm từ như “phong cách”, “lấy cảm hứng từ”, “thiết kế theo” trong quảng cáo thương mại là hành vi gây nhầm lẫn bị nghiêm cấm, có mức phạt hành chính đủ răn đe (từ 50 triệu đồng trở lên).

Giải pháp 5: Thiết lập cơ chế hợp tác công - tư trong thực thi sở hữu trí tuệ trang sức: Bộ KH&CN và Bộ Công An ký kết thỏa thuận hợp tác với Hiệp hội Trang sức Việt Nam (VGJA) và đại diện thương hiệu nước ngoài, theo đó thương hiệu cung cấp thông tin tình báo bảo vệ thương hiệu (authentication guides, fake identification tools) cho cơ quan thực thi, đổi lại được cung cấp thông tin về vi phạm được phát hiện. Đây là mô hình “brand protection partnership” đang hoạt động hiệu quả ở EU, Mỹ, và Singapore.

Giải pháp 6: Nâng mức phạt và bổ sung chế tài dân sự đủ sức răn đe: Hiện tại, mức bồi thường thiệt hại trong vụ kiện sở hữu trí tuệ dân sự tại Việt Nam thường rất thấp vì khó chứng minh thiệt hại thực tế. Cần học Trung Quốc và EU trong việc áp dụng “statutory damages” - mức bồi thường tối thiểu theo quy định pháp luật không phụ thuộc vào chứng minh thiệt hại cụ thể - và “punitive damages” nhân lên nhiều lần trong trường hợp vi phạm cố ý và có tổ chức.

Thương hiệu là tài sản quốc gia - Dù là thương hiệu nước nào

Có một cách nhìn dễ rơi vào sai lầm về vấn đề này: cho rằng bảo vệ thương hiệu xa xỉ nước ngoài là việc của người nước ngoài, không phải ưu tiên của Việt Nam. Suy nghĩ đó sai theo nhiều chiều.

Chiều thứ nhất: chính người tiêu dùng Việt Nam là người thiệt hại trực tiếp nhất khi hàng giả tràn lan. Những người đã bỏ hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng mua trang sức “cao cấp” - giờ trở thành thám tử bất đắc dĩ và phát hiện ra mình bị lừa  - họ là công dân Việt Nam, không phải công dân Pháp hay Mỹ.

Chiều thứ hai: môi trường sở hữu trí tuệ yếu kém ảnh hưởng trực tiếp đến hình ảnh thương mại quốc tế và quyết định đầu tư. Các tập đoàn xa xỉ toàn cầu đang cân nhắc có nên mở cửa hàng chính hãng tại Việt Nam không - khi thị trường có tỷ lệ hàng giả cao, quyết định đó thường là “không”, đẩy người tiêu dùng Việt Nam sang mua hàng thật ở Singapore hay Bangkok và tiêu ngoại tệ ở nước ngoài thay vì trong nước.

Chiều thứ ba: Special 301 không chỉ là vấn đề thương hiệu xa xỉ. Nó bao gồm toàn bộ hệ sinh thái sở hữu trí tuệ - bằng sáng chế, bản quyền phần mềm, dược phẩm, nông nghiệp. Khi Mỹ nhìn vào Việt Nam và thấy hàng giả Cartier bày bán tự do, họ rút ra kết luận về toàn bộ môi trường pháp lý - không phải chỉ về trang sức.

Thị trường kim cương Việt Nam 2026 đang trả giá cho 5 năm tăng trưởng nóng bằng livestream, bằng cam kết miệng, bằng niềm tin. Khi thủy triều rút, tất cả mới lộ ra sự thật trần trụi. Và đáng buồn thay, người trần trụi nhất lại chính là khách hàng. Nhưng đằng sau người khách hàng trần trụi đó là cả một hệ thống chính sách - quản lý thị trường, hải quan, sở hữu trí tuệ, bảo vệ người tiêu dùng - mà nếu vận hành tốt, đã có thể ngăn người đó đến chỗ này từ trước.

Vụ triệt phá Helia Fine Jewelry, vụ khủng hoảng kim cương, vụ giấy kiểm định ngọc Hằng Túi - tất cả là triệu chứng của cùng một căn bệnh: thị trường hàng hóa giá trị cao đang vận hành không có pháp lý tương xứng. Công điện 38 là bước đầu. Nhưng bước đầu cần được tiếp nối bằng thể chế - không phải bằng từng đợt ra quân rồi lại im lặng. Chừng nào luật chưa buộc tiệm phải ký quỹ, chưa buộc ghi rõ “kim cương nhân tạo” trên hóa đơn, chưa cấm trò đổi pháp nhân để xóa nợ, thì chừng đó mỗi livestream bán trang sức vẫn tiềm ẩn một cuộc tháo chạy tiếp theo.

Phạm Tài