Trong kỷ nguyên số, định nghĩa về sự thụ hưởng văn hóa của công chúng đã thay đổi một cách chóng mặt. Chỉ với một thiết bị di động kết nối Internet, bất kỳ ai cũng có thể dễ dàng tiếp cận với kho tàng tri thức, nghệ thuật khổng lồ của nhân loại. Thế nhưng, sự tiện lợi này lại đang dung dưỡng cho một thực trạng nhức nhối: tài sản trí tuệ bị chiếm đoạt và phân phối công khai dưới danh nghĩa "review" (đánh giá) sản phẩm. Từ truyện tranh, tiểu thuyết ngôn tình cho đến các tác phẩm điện ảnh bom tấn, tất cả đều đang trở thành "mồi ngon" cho các kênh sáng tạo nội dung tự phát trên các nền tảng mạng xã hội.

Khái niệm "review" vốn dĩ mang tính tích cực, là nơi người xem hoặc người đọc đưa ra những nhận định, cảm quan cá nhân về giá trị nghệ thuật của tác phẩm nhằm định hướng cho công chúng. Tuy nhiên, tại thị trường Việt Nam hiện nay, hoạt động này đã bị biến tướng một cách nghiêm trọng thành các video "tóm tắt phim", "đọc hộ truyện". Trên các nền tảng video ngắn và mạng xã hội xuyên biên giới, công thức chung của các chủ kênh là cắt ghép các phân đoạn cao trào của bộ phim, hoặc chụp lại từng trang truyện tranh, sau đó sử dụng giọng đọc trí tuệ nhân tạo (AI) để thuật lại toàn bộ diễn biến từ đầu đến cuối. Đáng ngại hơn, những tình tiết cốt lõi và kết cục của tác phẩm – thứ vốn là "tử huyệt" quyết định doanh thu – đều bị phơi bày hoàn toàn chỉ trong vòng vài phút ngắn ngủi.

Hành vi này đã trực tiếp xóa bỏ nhu cầu trải nghiệm tác phẩm gốc của khán giả. Khi đã biết trước toàn bộ nội dung qua một video tóm tắt miễn phí, rất ít người còn sẵn sàng bỏ tiền mua một cuốn sách giấy, đăng ký tài khoản trên các ứng dụng đọc truyện có bản quyền hay bước chân ra rạp chiếu phim. Thực trạng này đẩy các đơn vị nắm giữ bản quyền chính thống vào tình cảnh kiệt quệ. Để đưa một bộ truyện tranh hay một cuốn tiểu thuyết ngoại văn về nước, các nhà xuất bản phải trải qua quá trình đàm phán kéo dài, chi trả khoản phí bản quyền lớn, đầu tư nghiêm túc cho đội ngũ dịch thuật, biên tập và in ấn. Thế nhưng, chỉ vài ngày sau khi phát hành, công sức của cả một tập thể đã bị các hội nhóm dịch lậu và các kênh "review biến tướng" khai thác triệt để nhằm thu hút lượt tương tác và kiếm tiền từ quảng cáo.

Dưới góc độ pháp lý, ranh giới giữa việc "trích dẫn hợp lý" và "xâm phạm quyền tác giả" trong các trường hợp này vô cùng rõ ràng. Việc các chủ kênh tự ý sao chép phần lớn hình ảnh, nội dung tác phẩm để làm video, sau đó bật tính năng kiếm tiền hoặc nhận tài trợ từ các nhãn hàng, trang web cá độ đã hoàn toàn phá vỡ các điều kiện của quyền sử dụng hợp lý. Đây bản chất là hành vi phân phối lại tác phẩm trái phép, đánh cắp chất xám để trục lợi cá nhân.

Hệ lụy của vấn nạn này không dừng lại ở những tổn thất về mặt kinh tế, mà còn có nguy cơ phá hủy cả một hệ sinh thái sáng tạo non trẻ. Khi chất xám không được bảo vệ và văn hóa "xài chùa" vẫn được dung thứ, các nhà sản xuất sẽ không còn kinh phí để tái đầu tư, các tác giả độc lập dần mất đi động lực cống hiến. Đồng thời, làn sóng vi phạm bản quyền tràn lan trên không gian mạng cũng khiến các đối tác quốc tế trở nên e dè, thắt chặt việc cấp phép bản quyền cho thị trường Việt Nam vì lo ngại những rủi ro pháp lý không thể kiểm soát.

Để trả lại sự trong sạch cho môi trường số, việc trông chờ vào ý thức tự giác của người dùng là chưa đủ. Các cơ quan quản lý nhà nước cần thắt chặt công tác thanh tra, áp dụng những chế tài xử phạt hành chính và hình sự đủ mạnh đối với các cá nhân, tổ chức vận hành các mạng lưới "review" lậu có doanh thu lớn. Đồng thời, các nền tảng mạng xã hội phải nâng cao trách nhiệm, tối ưu hóa công cụ quét bản quyền tự động và thiết lập cơ chế tiếp nhận khiếu nại nhanh chóng để bảo vệ quyền lợi của các nhà sáng tạo chân chính. Đã đến lúc cộng đồng cần nhận thức sâu sắc rằng, một sản phẩm văn hóa lành mạnh không thể được xây dựng trên nền tảng của sự dung túng cho các hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ.

Tú Linh