Thời gian gần đây, các cuộc tranh luận về bản quyền xuất hiện ngày càng dày đặc trên không gian mạng. Một ca khúc bị nghi sao chép ý tưởng, một video bị tố "ăn cắp" nội dung, hay những tranh cãi liên quan đến việc sử dụng hình ảnh, âm thanh mà chưa được cho phép thường nhanh chóng thu hút hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu lượt tương tác.

Nếu trước đây sở hữu trí tuệ chủ yếu được nhắc đến trong môi trường học thuật hoặc các tranh chấp chuyên ngành, thì nay lĩnh vực này đã bước vào đời sống thường nhật của người trẻ thông qua mạng xã hội. Không ít sinh viên lần đầu biết đến các khái niệm như quyền tác giả, quyền liên quan hay bản quyền nội dung số từ chính những câu chuyện đang diễn ra trên TikTok, Facebook hay YouTube.

Là người có hơn 20 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực đào tạo và nghiên cứu pháp luật, TS Nguyễn Hoài Nam - Trưởng khoa Luật, Trường Đại học Hoa Sen nhận định Gen Z ngành Luật đang quan tâm đến sở hữu trí tuệ theo cách rất khác.

PV: Thưa ông, nhiều người cho rằng sở hữu trí tuệ vẫn là một lĩnh vực khá “khó chạm” với sinh viên luật. Từ thực tế giảng dạy, ông thấy Gen Z đang thay đổi cách tiếp cận với lĩnh vực này như thế nào?

TS Nguyễn Hoài Nam: Nếu như trước đây sở hữu trí tuệ thường được nhìn nhận là một lĩnh vực tương đối chuyên sâu và có phần khô khan, thì với Gen Z – thế hệ sinh ra và lớn lên cùng internet, khái niệm này đang trở nên gần gũi hơn rất nhiều thông qua một từ khóa quen thuộc: “bản quyền”.

Các vụ tranh chấp liên quan đến quyền tác giả, quyền đối với hình ảnh, âm nhạc hay nội dung số giờ đây không còn nằm trên những trang tài liệu pháp lý mà xuất hiện hằng ngày trên bảng tin mạng xã hội của sinh viên. Có thể nói, sở hữu trí tuệ đã chủ động “chạm” vào đời sống của Gen Z trước khi các em tìm hiểu về nó trong giảng đường.

Từ thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy sinh viên luật hiện nay quan tâm nhiều hơn đến lĩnh vực này bởi các em nhìn thấy sự hiện diện của nó trong đời sống hằng ngày. Thay vì tiếp cận hoàn toàn từ lý thuyết, nhiều sinh viên tìm đến sở hữu trí tuệ từ nhu cầu lý giải những tranh luận thực tế mà các em chứng kiến, từ đó hình thành sự tò mò và mong muốn tìm hiểu sâu hơn về các quy định pháp luật liên quan.

PV: Vậy theo ông, điều đó đang tác động như thế nào đến nhận thức của Gen Z ngành luật về lĩnh vực sở hữu trí tuệ?

TS Nguyễn Hoài Nam: Theo tôi, nhờ sự tiếp cận gần gũi và thực tiễn, Gen Z có sự nhạy bén đặc biệt với lĩnh vực sở hữu trí tuệ. 

Đối với sinh viên ngành Luật, đây là một lợi thế đáng kể. Nhiều em không chỉ quan tâm đến việc xác định chủ thể quyền hay hành vi xâm phạm, mà còn chủ động tìm hiểu các cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, trách nhiệm pháp lý của các bên liên quan cũng như những thách thức đặt ra trong môi trường số. Điều đó cho thấy nhận thức pháp lý của sinh viên đang có những chuyển biến tích cực: từ nhận thức tự phát sang tư duy tôn trọng bản quyền một cách tự giác.

Tuy nhiên, giữa việc biết đến các khái niệm pháp lý và việc hiểu đúng, áp dụng đúng vẫn còn một khoảng cách nhất định.

Trong thực tế, không ít người trẻ vẫn đang vô tình hoặc cố ý vi phạm sở hữu trí tuệ vì nghĩ đó là hành vi vô hại. Ví dụ việc chế tác các bài hát thành nhạc chế; sao chép nguyên bản các tác phẩm thiết kế hay các đoạn văn, bài văn rồi sử dụng như thành phẩm của mình. Các bạn có công cụ số trong tay nhưng đôi khi lại thiếu đi màng lọc pháp lý để kiểm soát hành vi của mình. 

Đây là những vấn đề mà sinh viên luật cần đặc biệt lưu ý. Bởi trong bối cảnh kinh tế số và đổi mới sáng tạo phát triển mạnh mẽ, việc hiểu đúng và hành xử có trách nhiệm đối với tài sản trí tuệ sẽ trở thành một năng lực quan trọng đối với mỗi sinh viên luật.

PV: Sở hữu trí tuệ có đang trở thành một hướng đi nghề nghiệp hấp dẫn đối với sinh viên ngành Luật? Các bạn cần chuẩn bị gì nếu muốn theo đuổi lĩnh vực này?

TS Nguyễn Hoài Nam: Tôi cho rằng đây đang là một trong những lĩnh vực giàu tiềm năng đối với sinh viên luật trong bối cảnh hiện nay.

Sự phát triển của kinh tế số, thương mại điện tử, công nghiệp sáng tạo và hoạt động đổi mới sáng tạo đang khiến các tranh chấp liên quan đến thương hiệu, bản quyền, sáng chế hay dữ liệu ngày càng gia tăng. Điều đó kéo theo nhu cầu rất lớn về nguồn nhân lực pháp lý có chuyên môn sâu trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.

Không chỉ các hãng luật, nhiều doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp sản xuất, đơn vị truyền thông, giải trí hay các startup đều cần những nhân sự có khả năng tư vấn, quản trị và bảo vệ tài sản trí tuệ.

Để theo đuổi lĩnh vực này, sinh viên cần chuẩn bị từ sớm. Ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh, là yêu cầu gần như bắt buộc bởi phần lớn các tranh chấp và quy định liên quan đến sở hữu trí tuệ đều gắn với môi trường hội nhập quốc tế.

Bên cạnh đó, các em cần xây dựng tư duy đa ngành. Một người làm sở hữu trí tuệ không chỉ hiểu luật mà còn cần hiểu công nghệ, kinh doanh, truyền thông và các mô hình sáng tạo mới... 

Tôi cũng luôn khuyến khích sinh viên tham gia thực tập sớm tại doanh nghiệp, văn phòng luật hoặc các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ. Trải nghiệm thực tiễn sẽ giúp các em hiểu rõ hơn nhu cầu của thị trường và đó sẽ là bước đệm thực tế quan trọng giúp các bạn tự tin hành nghề sau khi ra trường.

PV: Theo ông, các hội thảo, tọa đàm và diễn đàn chuyên môn có vai trò như thế nào trong việc giúp sinh viên tiếp cận và hiểu đúng về sở hữu trí tuệ?

TS Nguyễn Hoài Nam: Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, kinh tế sáng tạo và môi trường số phát triển mạnh mẽ, hiểu biết về sở hữu trí tuệ sẽ không còn là lợi thế riêng của những người làm nghề luật. Đó sẽ trở thành một năng lực cần thiết đối với bất kỳ ai tham gia vào quá trình sáng tạo và tạo ra giá trị mới.

Chính vì vậy, tôi cho rằng các hội thảo, diễn đàn chuyên môn cần được tổ chức thường xuyên hơn để tạo ra không gian trao đổi đa chiều. Bởi điều sinh viên cần hôm nay là những câu chuyện “người thật, việc thật” sinh động và những bài học được rút ra từ chính các vụ việc cụ thể. Khi lý thuyết được kết nối với thực tiễn, sở hữu trí tuệ sẽ không còn là một khái niệm xa vời mà trở thành một phần của tư duy nghề nghiệp.

Thế hệ trẻ hôm nay không chỉ là người thực thi, mà sẽ là những người đặt nền móng vững chắc cho nền bảo hộ sở hữu trí tuệ của Việt Nam trong tương lai. 

Nhằm góp phần thúc đẩy nhận thức và tăng cường kết nối giữa học thuật với thực tiễn, hội thảo “Bảo hộ sở hữu trí tuệ trong bối cảnh hội nhập quốc tế” sẽ diễn ra vào ngày 5/6/2026 tại Trường Đại học Hoa Sen (số 8 Nguyễn Văn Tráng, phường Bến Thành, TP.HCM).Hội thảo do Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo chủ trì, có sự phối hợp của VPĐD Cục Sở hữu trí tuệ tại TP.HCM, Hội Sở hữu trí tuệ TP.HCM, Khoa Luật - Trường Đại học Hoa Sen, TAT Law Firm; cùng các đơn vị đồng hành: Công ty Cổ phần Nhựa Bình Minh, Tập đoàn Hoa Sen, Công ty Cổ phần sữa Việt Nam (Vinamilk), Công ty Cổ phần Dịch vụ Quản lý CTM, nhãn hàng Trà Thảo Mộc Cát Tường... và các chuyên gia, luật sư hàng đầu trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.

Chương trình sẽ phân tích những tác động từ các động thái mới của Mỹ, đánh giá việc triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, đồng thời đưa ra các khuyến nghị giúp doanh nghiệp chủ động rà soát, bảo vệ và khai thác hiệu quả các tài sản trí tuệ của mình.

Kim Dung (thực hiện)