Mọi chuyện bắt đầu từ những email lạ được gửi đến các hiệu sách cổ tại Hà Lan, Thụy Sĩ, Đức và Tây Ban Nha. Ông Pieter de Vries, chủ cửa hàng sách De Vries & De Vries tại Haarlem (Hà Lan), cho biết ông đã nhận được lời đề nghị từ một đại diện của 2077AI — công ty công nghệ có trụ sở tại Singapore. Đơn hàng đi kèm một danh sách dài tới 3.000 đầu sách tiếng Anh, bao gồm những tài liệu học thuật chuyên sâu và rất kén độc giả như nghiên cứu địa kỹ thuật hay văn hóa dân gian Ireland. Ban đầu, nhiều chủ tiệm đã xóa các email này vì nghĩ là thư rác, nhưng sự xuất hiện dày đặc của chúng trên khắp châu Âu đã làm dấy lên những nghi ngại lớn.

Tại Đức, các nhà buôn sách cổ ghi nhận một hiện tượng kỳ lạ khi các đơn hàng liên tục đổ về vào khoảng thời gian từ 3h đến 5h sáng từ đầu tháng 5. Bên đặt hàng là Zoom Books, một doanh nghiệp đến từ Canada. Điều bất thường nằm ở chỗ, thay vì tìm kiếm các tác phẩm theo chủ đề hoặc tác giả như giới sưu tầm truyền thống, các công ty này lại gom bất kỳ cuốn sách nào nằm trong danh sách định danh ISBN có sẵn, miễn là chúng thuộc dạng quý hiếm hoặc ít người biết đến. Mặc dù Zoom Books khẳng định đây chỉ là một phần của "mô hình tái bản và kinh doanh thông thường", giới chuyên môn châu Âu nhanh chóng nhận ra danh sách mua sắm của họ trùng khớp một cách kỳ lạ với danh mục của các công ty AI như 2077AI.

Sự hoài nghi của giới sách cổ châu Âu hoàn toàn có cơ sở khi nhìn lại bê bối mang tên "Dự án Panama" của Anthropic — công ty công nghệ đứng sau chatbot Claude nổi tiếng tại Mỹ. Từ đầu năm 2024, Anthropic đã chi ra hàng triệu USD cho một chiến dịch mua sách quy mô lớn. Tuy nhiên, các tài liệu nội bộ bị rò rỉ sau đó tiết lộ một sự thật phũ phàng: sách sau khi mua về sẽ bị cắt gáy, tách rời từng trang để đưa vào máy quét tốc độ cao, và cuối cùng toàn bộ phần xác sách bị đem đi tiêu hủy.

Mặc dù vụ việc đã dẫn đến một vụ kiện vi phạm bản quyền chấn động tại Mỹ, phán quyết sau cùng của tòa án vào tháng 6/2025 lại tạo ra một tiền lệ vô cùng nguy hiểm. Tòa án Mỹ phán quyết rằng việc một công ty AI sử dụng, thậm chí tiêu hủy sách để huấn luyện mô hình được coi là "sử dụng hợp lý" (fair use), miễn là họ đã bỏ tiền ra sở hữu hợp pháp các bản sách vật lý đó. Phán quyết này vô tình trở thành "tấm bùa hộ mệnh" thúc đẩy các công ty công nghệ ráo riết săn lùng, gom hàng và vận chuyển số lượng lớn sách hiếm từ châu Âu sang Mỹ để tiếp tục quy trình "số hóa và khai tử".

Trong ngắn hạn, làn sóng thu mua này có thể mang lại niềm vui tài chính cho các hiệu sách cũ khi giúp họ giải phóng được một lượng lớn hàng tồn kho vốn rất khó bán. Thế nhưng, về dài hạn, giới chuyên gia cảnh báo đây là bước khởi đầu cho một viễn cảnh đen tối đối với di sản văn hóa.

Bản chất của thị trường sách cũ vốn vận hành như một thư viện tuần hoàn không biên giới. Một cuốn sách cổ được mua đi bán lại qua nhiều thế hệ sẽ giúp kiến thức liên tục được lưu truyền và tiếp cận bởi nhiều bộ óc khác nhau. Việc các tập đoàn công nghệ thu mua hàng loạt rồi tiêu hủy vật lý sẽ làm đứt gãy vĩnh viễn chuỗi tuần hoàn này. Khi các bản in duy nhất biến mất khỏi đời thực, thị trường sách cũ sẽ đứng trước nguy cơ sụp đổ hoàn toàn. Đáng ngại hơn, nguồn tri thức chuyên sâu của nhân loại sẽ bị thâu tóm và độc quyền hoàn toàn bởi các hệ thống AI đứng sau các bức tường phí (paywall) của các đại gia công nghệ, trong khi một cuộc thảo luận công khai mang tính toàn cầu để ngăn chặn lỗ hổng này vẫn chưa hề được diễn ra.

Hương Mi