Dựa trên phân tích khoa học và tài liệu lưu trữ, công trình khẳng định vai trò quyết định của nguồn nguyên liệu này đối với sự trỗi dậy, suy tàn của Napoleon cùng tham vọng bá chủ từ các đế quốc phương Tây.

Từ những bằng chứng lịch sử, tài liệu lưu trữ và phân tích khoa học, nghiên cứu này đặt lại nhiều vấn đề vốn được xem là hiển nhiên trong nhận thức lịch sử lâu nay. Thực tế, trong suốt nhiều thế kỷ, chiến tranh giữa các quốc gia về bản chất là cuộc cạnh tranh sức mạnh vũ khí, mà trung tâm của hệ thống đó chính là thuốc súng. Thành phần quan trọng nhất của thuốc súng đen là diêm tiêu, chiếm tới 75% công thức, được sử dụng tại Anh cho đến năm 1891 và tại Pháp đến năm 1886. Điều này cho thấy vai trò không thể thay thế của loại khoáng sản này trong nền quân sự hiện đại thời kỳ đầu.

Tuy nhiên, diêm tiêu không phải là tài nguyên có thể sản xuất dễ dàng ở mọi nơi do nó được hình thành nhờ hoạt động của các vi khuẩn đặc biệt chỉ phát triển mạnh trong điều kiện nóng ẩm. Khi nhiệt độ xuống dưới 10 độ C, các vi khuẩn này gần như ngừng hoạt động hoặc chết, khiến các nỗ lực sản xuất diêm tiêu tại châu Âu thất bại, buộc các cường quốc phương Tây phải tìm kiếm nguồn cung từ những vùng khí hậu nhiệt đới. Trong bối cảnh đó, Việt Nam nổi lên như một khu vực đặc biệt quan trọng với hệ thống hang động đá vôi phong phú trải dài từ Bắc vào Nam, nơi tích tụ lượng lớn phân dơi qua hàng nghìn năm, trở thành nguồn cung diêm tiêu hang động có chất lượng cao nhất thế giới. Không chỉ phục vụ cho thuốc súng đen, ngay cả khi các loại thuốc nổ tiên tiến hơn ra đời, các quốc gia này vẫn tiếp tục phụ thuộc vào diêm tiêu tự nhiên từ Đông Dương cho đến tận năm 1930.

Giá trị của diêm tiêu trong lịch sử được phản ánh rõ qua việc 1 kg thuốc súng có thời điểm giá tương đương 10 kg vàng; ngay cả dưới thời Nguyễn Ánh, 1 kg phân dơi nguyên liệu cũng có giá gần 50 gam vàng, khẳng định vị thế của một loại “vàng đen” thực thụ. Những ghi chép từ Alexandre de Rhodes, Samuel Baron hay Cristoforo Borri đều xác nhận người Việt không chỉ biết chế tạo thuốc súng mà còn khai thác diêm tiêu quy mô lớn, khiến giới cầm quyền phương Tây nhận thức rõ nguồn tài nguyên từ Đại Việt có thể mang lại sức mạnh quân sự vượt trội. Một trong những điểm nhấn quan trọng của nghiên cứu là việc đánh giá lại Hiệp ước Versailles năm 1787. Trái với quan điểm cho rằng đây là văn kiện không được thực thi, kỹ sư Vũ Đình Thanh khẳng định hiệp ước này thực chất đã được triển khai hiệu quả, đóng vai trò nền tảng hậu cần cho nước Pháp. Sau khi ký kết, Bá Đa Lộc với tư cách Khâm Sai Hoàng gia Pháp đã huy động ít nhất 5 chiến hạm cùng hàng nghìn binh sĩ, thiết lập mạng lưới hỗ trợ quân sự tại Việt Nam. Đáng chú ý, các hoạt động này vẫn tiếp tục duy trì xuyên suốt giai đoạn Cách mạng Pháp bùng nổ cho đến sau khi vua Pháp bị phế truất năm 1792.

Sự hiện diện của các sĩ quan Pháp được phong chức vụ cao như Đô đốc đế chế Rosily – người được khắc tên tại Khải Hoàn Môn  là minh chứng đanh thép cho tầm quan trọng của nhiệm vụ này. Hiệp ước không chỉ dừng lại ở yếu tố quân sự mà còn mở ra con đường tiếp cận nguồn diêm tiêu Việt Nam trong bối cảnh Anh đã độc chiếm nguồn cung tại Bengal từ năm 1761. Các tài liệu lưu trữ quốc tế cho thấy quy mô vận chuyển là rất lớn khi hơn 1.500 tàu vận tải của Mỹ bị Anh bắt giữ vì chở diêm tiêu từ Biển Đông sang Pháp, phần lớn được ghi nhận là “Saltpetre des Indes” – tên gọi chỉ khu vực Việt Nam, Lào và Campuchia thời bấy giờ. Theo nghiên cứu, sức mạnh pháo binh của Napoleon trong giai đoạn đầu sở dĩ đạt tầm bắn xa hơn các đối thủ từ 100 đến 200 mét là nhờ sử dụng diêm tiêu hang động từ Việt Nam. Loại diêm tiêu này có độ tinh khiết cao, chứa hợp chất phốt pho giúp tăng sức nổ và làm sạch nòng pháo, cho phép bắn liên tục mà không cần thông nòng, hạn chế tối đa hiện tượng “xịt”.

Lợi thế kỹ thuật này đã góp phần tạo nên những chiến thắng lẫy lừng tại Austerlitz, Jena-Auerstedt và Wagram. Tuy nhiên, cục diện thay đổi khi Anh chiếm được các điểm trung chuyển Mauritius và Java, cắt đứt tuyến cung ứng từ Đông Dương. Từ sau năm 1811, chất lượng thuốc súng Pháp suy giảm rõ rệt khiến pháo binh lép vế, dẫn đến những thất bại thảm khốc của Napoleon trong chiến dịch Nga năm 1812 và tại Waterloo năm 1815. Nghiên cứu đi đến kết luận: khi còn nguồn diêm tiêu Việt Nam, Napoleon gần như bất bại; khi nguồn cung này bị cắt đứt, đế chế nhanh chóng suy tàn. Nhìn tổng thể, công trình của kỹ sư Vũ Đình Thanh đã đưa ra một cách tiếp cận mới trong việc lý giải lịch sử thế giới, nhấn mạnh vai trò của tài nguyên và hậu cần trong việc định hình quyền lực địa chính trị. Diêm tiêu Việt Nam, từ một sản phẩm tự nhiên, đã trở thành yếu tố trung tâm trong các cuộc cạnh tranh đại cường suốt nhiều thế kỷ, minh chứng cho việc khoa học, địa lý và tài nguyên có thể tạo nên những bước ngoặt quyết định vận mệnh toàn thế giới.

TH