Quá trình này không chỉ mở ra mô hình vận tải xanh, thân thiện môi trường mà còn mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội nhờ cắt giảm tối đa chi phí vận hành tại khu vực đô thị.

Trong chuỗi cung ứng logistics toàn cầu, chặng giao hàng cuối cùng, hay còn gọi là chặng "last mile", luôn là bài toán phức tạp và tốn kém nhất đối với các đơn vị vận chuyển. Đây là quãng đường ngắn nhưng phương tiện phải di chuyển qua những khu dân cư đông đúc, thường xuyên đối mặt với tình trạng ùn tắc giao thông, dừng đỗ liên tục và chịu áp lực lớn về thời gian bàn giao hàng hóa. Các số liệu nghiên cứu chuyên ngành chỉ ra rằng, chặng giao hàng cuối cùng này hiện chiếm tới 60% đến 70% tổng chi phí vận chuyển của toàn bộ quy trình, đồng thời tạo ra khoảng 30% lượng khí thải carbon dioxide (CO₂) của toàn ngành logistics.

Trước thực trạng này, chính quyền nhiều thành phố tại châu Âu đã chủ động thúc đẩy lộ trình nghiêm ngặt nhằm loại bỏ hoàn toàn các loại xe giao hàng chạy bằng nhiên liệu diesel ra khỏi khu vực trung tâm đô thị. Thay vào đó, các địa phương khuyến khích và bắt buộc thay thế bằng các dòng phương tiện không phát thải. Điển hình từ đầu năm 2025, nhiều thành phố lớn tại Hà Lan đã bắt đầu triển khai các khu vực phát thải bằng không dành riêng cho đối tượng xe tải và xe giao hàng. Dù một số phương tiện truyền thống vẫn được phép hoạt động trong giai đoạn chuyển tiếp kéo dài đến năm 2030, xu hướng dịch chuyển sang phương tiện xanh hiện nay gần như là không thể đảo ngược. Minh chứng là trong quý I năm 2026, doanh số xe điện đã chiếm hơn 20% lượng ô tô mới bán ra tại thị trường châu Âu, với tốc độ chuyển đổi ghi nhận đặc biệt nhanh tại khu vực Benelux và các quốc gia Bắc Âu.

Nếu như trong giai đoạn đầu, yếu tố bảo vệ môi trường được xem là động lực chính thúc đẩy quá trình điện hóa giao thông, thì ở thời điểm hiện tại, bài toán chi phí kinh tế mới là lý do cốt lõi khiến các doanh nghiệp logistics quyết định thay đổi đội xe. Chi phí sử dụng điện năng thực tế thấp hơn khoảng 60% đến 70% so với việc sử dụng nhiên liệu diesel truyền thống. Bên cạnh đó, động cơ điện có cấu tạo đơn giản hơn rất nhiều, sở hữu ít chi tiết chuyển động cơ học nên giúp doanh nghiệp giảm đáng kể các chi phí bảo dưỡng định kỳ. Lợi thế kinh tế này càng thể hiện rõ rệt trong môi trường vận hành đô thị, nơi xe giao hàng phải liên tục dừng và tăng tốc theo luồng giao thông. Trong khi xe chạy dầu diesel tiêu hao một lượng lớn nhiên liệu ở điều kiện vận hành này, xe điện lại có khả năng thu hồi năng lượng khi giảm tốc nhờ vào hệ thống phanh tái sinh, giúp cải thiện hiệu suất sử dụng điện thêm từ 10% đến 25%.

Những ưu thế vượt trội về chi phí đang thúc đẩy thị trường xe giao hàng chạy điện tăng trưởng với tốc độ nhanh chóng. Các tổ chức nghiên cứu kinh tế dự báo quy mô thị trường toàn cầu của dòng phương tiện này sẽ vượt mức 39 tỷ USD trong năm 2026 và tiến gần tới mốc 140 tỷ USD vào năm 2033. Việc điện hóa phương tiện cũng kéo theo sự thay đổi sâu sắc trong cách thức tổ chức và vận hành quy trình vận chuyển hàng hóa. Thay vì sử dụng những chiếc xe tải cỡ lớn gây khó khăn khi di chuyển vào các con phố nhỏ hẹp, nhiều doanh nghiệp đã chủ động chuyển sang các dòng xe điện cỡ nhỏ hoặc xe đạp chở hàng chuyên dụng. Đi kèm với đó là sự xuất hiện của mô hình điểm trung chuyển quy mô nhỏ đặt tại rìa các thành phố. Theo quy trình này, xe tải lớn chỉ đảm nhận việc vận chuyển hàng hóa đến các điểm kho ngoại vi, sau đó các dòng xe điện hạng nhẹ hoặc xe đạp chở hàng sẽ đảm nhận những kilômét cuối cùng đi vào nội đô. Mô hình mới giúp giảm đáng kể lượng xe tải lớn đi vào khu dân cư, từ đó hạn chế ùn tắc, tiếng ồn và khí thải. Hiện tại, dự án mang tên CodeZERO đang tiến hành thử nghiệm giải pháp vận hành này tại thành phố Utrecht của Hà Lan và thành phố Antwerp của Bỉ.

Mặc dù tốc độ phát triển nhanh, rào cản lớn nhất của quá trình điện hóa hiện nay không còn nằm ở bản thân phương tiện mà dịch chuyển sang hệ thống hạ tầng năng lượng. Nhiều đô thị tại châu Âu đang phải đối mặt với tình trạng quá tải lưới điện địa phương khi số lượng phương tiện điện tăng lên quá nhanh. Nhiều doanh nghiệp logistics có nhu cầu mở rộng quy mô đội xe xanh nhưng không thể lắp đặt đủ số lượng trạm sạc cần thiết tại các trung tâm phân phối do giới hạn công suất nguồn điện. Để giải quyết bài toán này, các đơn vị vận tải bắt đầu áp dụng chiến lược sạc thông minh, chủ động ưu tiên sạc xe vào những khung giờ thấp điểm nhằm giảm thiểu áp lực dòng điện lên hệ sinh thái lưới điện chung. Ngoài ra, hệ thống pin lưu trữ tại các kho hàng cũng được xem là giải pháp kỹ thuật hiệu quả giúp doanh nghiệp thực hiện sạc nhanh cho xe mà không cần phải nâng cấp công suất kết nối hạ tầng. Trong tầm nhìn tương lai, các phương tiện xe điện hoàn toàn có thể trở thành những nguồn lưu trữ năng lượng phân tán, có khả năng cung cấp điện ngược trở lại cho lưới điện quốc gia vào các khung giờ cao điểm.

Các chuyên gia ngành vận tải nhận định, quá trình chuyển đổi sang mô hình logistics không phát thải sẽ tiếp tục gia tăng tốc độ trong những năm tới. Dù chi phí đầu tư ban đầu dành cho phương tiện xe điện và hệ thống hạ tầng sạc vẫn ở mức cao, nhưng khoản chi phí này có thể được bù đắp hiệu quả nhờ vào việc áp dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo để tối ưu hóa tuyến đường di chuyển, kết hợp các đơn hàng hợp lý tại những điểm trung chuyển và cắt giảm tối đa chi phí vận hành trong dài hạn. Thành quả của quá trình chuyển đổi này mang lại lợi ích trực tiếp cho chính cư dân đô thị khi tiếng ồn giảm thiểu, chất lượng không khí được cải thiện rõ rệt và môi trường sống trở nên an toàn hơn.

Xuân Hùng