Vụ việc cơ quan chức năng khởi tố vụ án liên quan đến hoạt động cung cấp đầu karaoke và kho bài hát tích hợp vào các thiết bị karaoke mang thương hiệu VietKTV đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của cộng đồng doanh nghiệp.

Bên cạnh những nội dung cụ thể của vụ án đang được cơ quan tiến hành tố tụng điều tra, xác minh và xử lý theo quy định của pháp luật, sự việc cũng đặt ra một vấn đề lớn hơn đối với thị trường bản quyền tại Việt Nam: làm thế nào để hàng chục nghìn cơ sở kinh doanh có thiện chí thực hiện đúng pháp luật nhưng không biết phải bắt đầu từ đâu.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, phần lớn các quán karaoke, nhà hàng, quán cà phê hay khách sạn đều không có ý định xâm phạm quyền tác giả hay quyền liên quan. Họ chỉ đơn giản là sử dụng âm nhạc như một phần của hoạt động kinh doanh nhằm mang lại trải nghiệm tốt hơn cho khách hàng. Tuy nhiên, khi muốn thực hiện đầy đủ nghĩa vụ về bản quyền, họ lại gặp rất nhiều khó khăn. Họ không biết ai là chủ sở hữu của từng bài hát, từng bản ghi âm, bản ghi hình; không biết phải liên hệ với tổ chức nào để thực hiện nghĩa vụ; cũng không biết sau khi đã thanh toán thì căn cứ nào chứng minh mình đã tuân thủ đầy đủ.

Đó cũng chính là khoảng trống lớn nhất của thị trường hiện nay. Điều doanh nghiệp thiếu không phải là thiện chí, mà là một cơ chế hỗ trợ để họ có thể tuân thủ một cách minh bạch, thuận tiện và có căn cứ pháp lý.

Trong bối cảnh đó, vụ việc Công ty TNHH Tập đoàn Điện tử Việt KTV có thể được nhìn nhận như một lời nhắc nhở đối với toàn bộ thị trường về sự cần thiết của việc xây dựng một hạ tầng quản trị quyền hiện đại. Cần nhấn mạnh rằng, việc xử lý một vụ việc cụ thể là trách nhiệm của các cơ quan có thẩm quyền. Tuy nhiên, nhìn ở góc độ chính sách, điều quan trọng hơn là làm sao để những doanh nghiệp đang kinh doanh hợp pháp không bị lúng túng và có một con đường rõ ràng để thực hiện đúng quy định.

Đây cũng là định hướng mà Trung tâm Quyền và Giải pháp Tài sản số (RDAS) đang xây dựng. Khác với cách hiểu thông thường rằng doanh nghiệp phải tự đi tìm từng tác giả hay từng chủ sở hữu quyền để xin phép hoặc thanh toán, RDAS hướng đến việc trở thành đơn vị nhận ủy quyền từ chính người sử dụng nhằm hỗ trợ họ thực hiện nghĩa vụ về bản quyền. Nói cách khác, RDAS không cấp phép thay cho chủ sở hữu quyền, cũng không quyết định thay chủ sở hữu quyền, mà đóng vai trò là cầu nối giúp doanh nghiệp thực hiện đúng nghĩa vụ của mình.

Khi được doanh nghiệp ủy quyền, RDAS sẽ hỗ trợ rà soát danh mục tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình đang được sử dụng; xác định chủ sở hữu quyền hoặc tổ chức đại diện quyền có liên quan; hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện đúng quy trình; đồng thời lưu giữ toàn bộ hồ sơ, chứng từ và lịch sử tuân thủ dưới dạng điện tử. Nhờ đó, doanh nghiệp không còn phải tự mình đi tìm từng đầu mối, mà vẫn có căn cứ để chứng minh rằng mình đã chủ động và thiện chí thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo quy định của pháp luật.

Ở chiều ngược lại, để hệ thống này vận hành hiệu quả thì rất cần sự tham gia của các tác giả, nhà sản xuất, đơn vị phát hành, các tổ chức đại diện quyền và các chủ sở hữu quyền. RDAS mong muốn các chủ sở hữu quyền chủ động cung cấp danh mục tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình cùng các thông tin về quyền sở hữu hoặc phạm vi được ủy quyền quản lý để hình thành một cơ sở dữ liệu quyền thống nhất. Đây sẽ là căn cứ quan trọng để đối chiếu, xác định đúng chủ sở hữu, hạn chế tranh chấp và bảo đảm việc phân phối tiền bản quyền được thực hiện chính xác, minh bạch.

Về lâu dài, khi có đầy đủ dữ liệu từ cả hai phía, việc phân phối tiền bản quyền có thể được thực hiện trên cơ sở đối soát dữ liệu sử dụng thực tế. Doanh nghiệp chỉ cần thực hiện nghĩa vụ thông qua một quy trình thống nhất; hệ thống sẽ hỗ trợ đối chiếu với danh mục tác phẩm, thông tin chủ sở hữu quyền và dữ liệu khai thác để xác định số tiền cần phân phối cho từng chủ thể theo đúng phạm vi quyền. Mỗi năm hoặc theo chu kỳ thỏa thuận, các bên có thể thực hiện đối soát dữ liệu và thanh toán trên cơ sở minh bạch, có chứng cứ và có thể kiểm chứng.

Quan trọng hơn cả, mô hình này không chỉ giúp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các tác giả, nhà sản xuất hay các chủ sở hữu quyền, mà còn bảo vệ chính những doanh nghiệp có thiện chí tuân thủ. Họ sẽ không còn phải loay hoay giữa rất nhiều đầu mối khác nhau, cũng không phải đối mặt với nguy cơ vô tình vi phạm chỉ vì thiếu thông tin hoặc thiếu một cơ chế hướng dẫn.

Trong nền kinh tế số, bản quyền không còn là câu chuyện riêng của người sáng tạo. Đó là trách nhiệm chung của cả hệ sinh thái. Người sáng tạo cần được trả đúng, trả đủ. Người sử dụng cần được hướng dẫn để làm đúng. Các tổ chức đại diện quyền cần có dữ liệu đầy đủ để phân phối minh bạch. Và cơ quan quản lý cũng cần có một hạ tầng dữ liệu để đánh giá hiệu quả thực thi chính sách.

Từ góc nhìn đó, vụ việc tại Công ty TNHH Tập đoàn Điện tử Việt KTV không chỉ là một vụ án cụ thể mà còn là cơ hội để chúng ta nhìn lại cách thức tổ chức thị trường bản quyền tại Việt Nam. Bên cạnh việc xử lý các hành vi vi phạm theo quy định của pháp luật, điều cần thiết hơn là xây dựng một cơ chế để người sử dụng có thể tuân thủ ngay từ đầu, còn chủ sở hữu quyền có thể yên tâm rằng quyền lợi của mình sẽ được ghi nhận và phân phối đầy đủ. Khi hai mục tiêu đó gặp nhau trên một hạ tầng quản trị quyền minh bạch, thị trường bản quyền Việt Nam sẽ tiến gần hơn tới một môi trường sáng tạo, công bằng và phát triển bền vững.

Thái Anh