Trong hồ sơ đệ trình lên Tòa án Quận Mỹ tại Manhattan hôm 5/9, cả các công ty công nghệ lẫn những chủ sở hữu bản quyền đều đề nghị Thẩm phán Sidney Stein ra phán quyết có lợi cho mình liên quan đến lập luận "fair use", hay sử dụng hợp lý. Đây được xem là vấn đề có khả năng quyết định phần thắng trong vụ kiện.

Tranh chấp bắt đầu từ việc đào tạo ChatGPT

New York Times khởi kiện OpenAI và Microsoft từ năm 2023, cáo buộc hai công ty đã sử dụng hàng triệu bài báo của tờ báo này mà không được phép để đào tạo ChatGPT.

Cũng trong năm 2023, một nhóm tác giả nổi tiếng, trong đó có John Grisham, Jonathan Franzen và George R.R. Martin, đã khởi kiện riêng hai công ty với cáo buộc sử dụng sách của họ để đào tạo chatbot của OpenAI.

Các vụ kiện này cùng một số vụ việc liên quan đã được hợp nhất tại New York vào năm ngoái. Trong khi đó, hàng chục vụ kiện khác cũng được các chủ sở hữu bản quyền đệ trình nhằm vào các công ty công nghệ, liên quan đến việc sử dụng các tác phẩm có bản quyền để phát triển hệ thống AI.

Trọng tâm của những vụ kiện đang chờ giải quyết nhiều khả năng nằm ở câu hỏi liệu hệ thống AI có sử dụng hợp lý các tác phẩm có bản quyền khi biến chúng thành dữ liệu phục vụ việc tạo ra nội dung mới, mang tính chuyển đổi hay không.

Hai thẩm phán Mỹ từng xem xét vấn đề này vào năm ngoái đã đưa ra những phán quyết khác nhau.

Thẩm phán William Alsup tại San Francisco nhận định việc Anthropic sử dụng sách để đào tạo AI là "mang tính chuyển đổi điển hình". Hai ngày sau, Thẩm phán Vince Chhabria, cũng tại San Francisco, đưa ra phán quyết có lợi cho Meta trong một vụ kiện tương tự và cũng cho rằng việc sử dụng sách có bản quyền của công ty là mang tính chuyển đổi.

Tuy nhiên, ông Chhabria cảnh báo hoạt động đào tạo AI sẽ không được coi là sử dụng hợp lý "trong nhiều trường hợp". Thẩm phán này đồng thời bày tỏ lo ngại AI tạo sinh có thể "làm tràn ngập thị trường" bằng những nội dung cạnh tranh trực tiếp với các nhà sáng tạo là con người.

Tác giả lo AI làm suy giảm thị trường sách

Trong hồ sơ gửi tòa hôm 5/9, nhóm tác giả đồng tình với những lo ngại của Thẩm phán Chhabria, cho rằng AI đang "làm suy giảm thị trường sách trên diện rộng".

Các tác giả lập luận rằng nguyên tắc sử dụng hợp lý không thể được áp dụng để chấp nhận những mối đe dọa nghiêm trọng đối với động lực sáng tạo. Theo họ, việc AI có khả năng tạo ra lượng lớn nội dung có thể gây tổn hại đến thị trường dành cho các tác phẩm do con người sáng tạo.

Các hãng tin và tổ chức truyền thông tham gia vụ kiện cũng đưa ra lập luận tương tự. Theo các đơn vị này, ChatGPT khiến người dùng giảm truy cập trực tiếp vào website của họ, đồng thời làm suy giảm thị trường đối với các sản phẩm báo chí.

Nhóm các cơ quan truyền thông cho rằng việc các bị đơn khai thác cạnh tranh những tác phẩm mang tính sáng tạo của nguyên đơn không thể được miễn trừ theo các tiền lệ pháp lý hiện hành.

OpenAI và Microsoft bác bỏ nguy cơ thay thế tác giả

Trái ngược với lập luận của các nguyên đơn, OpenAI cho rằng hoạt động sử dụng tác phẩm có bản quyền để đào tạo AI có tính "chuyển đổi" đặc biệt cao.

Dẫn lại nhận định của Thẩm phán Alsup, OpenAI nói việc sử dụng các tác phẩm có bản quyền để đào tạo AI là một trong những hình thức sử dụng mang tính chuyển đổi đáng kể nhất mà xã hội có thể chứng kiến trong đời mình.

Công ty cũng khẳng định công nghệ của mình không gây tổn hại cho các nhà văn. Theo OpenAI, mục đích của quá trình tiền huấn luyện là rút ra những mô hình thống kê rộng, không được bảo hộ bản quyền, liên quan đến ngôn ngữ. Những mô hình này sau đó được sử dụng để tạo ra văn bản mới, thay vì sao chép phần nội dung được bảo hộ.

Microsoft cũng bác bỏ lo ngại rằng các mô hình ngôn ngữ lớn, LLM, sẽ thay thế tác giả và nhà báo.

Trong hồ sơ gửi Thẩm phán Stein, Microsoft cho rằng những lo ngại ban đầu của các nguyên đơn về việc LLM có thể phá hủy sinh kế của họ không được chứng minh qua quá trình thu thập và xem xét chứng cứ. Theo Microsoft, hồ sơ vụ việc cho thấy cả hoạt động đào tạo LLM lẫn việc sử dụng LLM trong các sản phẩm đều không thay thế cho sách có bản quyền.

Vụ kiện có thể tạo tiền lệ quan trọng

Cuộc tranh luận giữa các chủ sở hữu bản quyền và các công ty AI phản ánh một câu hỏi pháp lý ngày càng cấp thiết, liệu việc sử dụng khối lượng lớn tác phẩm có bản quyền để đào tạo AI có đáp ứng điều kiện "sử dụng hợp lý" theo luật bản quyền Mỹ hay không.

Vụ kiện đang được thụ lý với tên In re OpenAI Inc Copyright Infringement Litigation, tại Tòa án Quận Mỹ dành cho Khu vực phía Nam New York, số hồ sơ 1:25-md-03143.

Phán quyết của Thẩm phán Sidney Stein có thể trở thành một dấu mốc đáng chú ý đối với hàng loạt tranh chấp tương tự, trong bối cảnh các công ty công nghệ tiếp tục sử dụng nội dung do con người sáng tạo để phát triển các hệ thống AI tạo sinh.

Quỳnh Trang