Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ ngày càng khốc liệt, việc xây dựng đội ngũ nhân lực khoa học chất lượng cao đang trở thành ưu tiên chiến lược. Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc giai đoạn 2026–2030, gọi tắt là VREF, được Bộ Khoa học và Công nghệ phê duyệt, thể hiện bước chuyển đáng chú ý từ tư duy hỗ trợ đào tạo sang đầu tư trực tiếp cho nghiên cứu xuất sắc.

Khác với các chương trình trước đây, VREF không đặt trọng tâm vào số lượng mà hướng đến chất lượng, thông qua việc tuyển chọn có chọn lọc những nghiên cứu sinh tiềm năng, gắn trực tiếp với các nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo mang tính chiến lược. Cách tiếp cận này nhằm hình thành lực lượng nghiên cứu nòng cốt, có khả năng tạo ra các đột phá công nghệ trong tương lai.

Một trong những điểm nhấn của chương trình là định hướng làm chủ công nghệ lõi, phát triển các sản phẩm công nghệ chiến lược. Các đề tài nghiên cứu được thiết kế theo ba nhóm đầu ra chính gồm sản phẩm công nghệ, tài sản trí tuệ và giá trị ứng dụng thực tiễn. Điều này cho thấy mục tiêu không chỉ dừng ở công bố khoa học mà còn hướng tới thương mại hóa và đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế, xã hội.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, VREF đưa ra hệ thống tiêu chí đánh giá rõ ràng và có tính cạnh tranh cao. Theo kế hoạch, mỗi năm chương trình sẽ tuyển chọn khoảng 100 nghiên cứu sinh xuất sắc. Các kết quả nghiên cứu được kỳ vọng đạt tỷ lệ công bố quốc tế cao, đồng thời gia tăng số lượng đăng ký sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ vào thực tiễn.

Cơ chế tài chính của VREF cũng được thiết kế theo hướng đột phá, với mức hỗ trợ tối đa lên tới 1 tỷ đồng mỗi năm cho một nghiên cứu sinh, trong thời gian không quá 3 năm. Nguồn kinh phí này tập trung trực tiếp cho hoạt động nghiên cứu, từ vật tư, thiết bị đến công bố khoa học, đăng ký sở hữu trí tuệ và hợp tác quốc tế. Đặc biệt, việc giải ngân gắn với tiến độ và sản phẩm đầu ra, tạo động lực nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Không chỉ dừng ở hỗ trợ cá nhân, VREF còn thúc đẩy hình thành hệ sinh thái nghiên cứu mở, thông qua tăng cường liên kết giữa Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Doanh nghiệp được khuyến khích tham gia xuyên suốt quá trình, từ đề xuất nhiệm vụ, đồng tài trợ đến tiếp nhận và thương mại hóa kết quả. Đây được xem là yếu tố then chốt nhằm rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường.

Bên cạnh đó, chương trình chú trọng mở rộng hợp tác quốc tế, thông qua cơ chế đồng hướng dẫn giữa chuyên gia trong nước và nước ngoài, cũng như kết nối với mạng lưới trí thức Việt Nam ở nước ngoài. Mô hình này góp phần nâng cao chuẩn mực nghiên cứu, đồng thời tạo điều kiện để các nhà khoa học trẻ tiếp cận với môi trường học thuật tiên tiến.

Với vai trò cơ quan chủ trì, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia sẽ chịu trách nhiệm tổ chức triển khai toàn diện chương trình, từ xây dựng quy chế, tuyển chọn đến giám sát và đánh giá kết quả. Cơ chế quản lý được thiết kế linh hoạt nhưng chặt chẽ, cho phép điều chỉnh hoặc chấm dứt đối với các nhiệm vụ không đạt yêu cầu, đồng thời chấp nhận rủi ro khoa học trong giới hạn kiểm soát.

Việc triển khai VREF trên phạm vi toàn quốc được kỳ vọng sẽ tạo ra cú hích quan trọng cho hệ sinh thái khoa học, công nghệ Việt Nam. Không chỉ góp phần nâng cao năng lực tự chủ công nghệ, chương trình còn đặt nền móng cho việc hình thành đội ngũ chuyên gia đầu ngành, đủ sức giải quyết các bài toán lớn và nâng cao vị thế quốc gia trong kỷ nguyên kinh tế tri thức. 

Quỳnh Trang