Bức tranh thể chế khoa học và đổi mới sáng tạo toàn cầu

Trên thế giới, các quốc gia đi đầu trong đổi mới sáng tạo đều dựa trên nền tảng thể chế vững mạnh.

Hoa Kỳ xây dựng hệ sinh thái xoay quanh các quỹ nghiên cứu quốc gia (NSF, NIH), kết nối chặt chẽ viện trường với doanh nghiệp, và đặc biệt nuôi dưỡng thị trường vốn mạo hiểm.

Hàn Quốc coi doanh nghiệp là trung tâm sáng tạo, với cơ chế đặt hàng nghiên cứu từ chaebol và sự hỗ trợ trực tiếp của Chính phủ trong giai đoạn đầu.

Singapore tạo nên thể chế tinh gọn, linh hoạt, ưu tiên đầu tư cho các lĩnh vực mũi nhọn, đồng thời vận hành trung tâm dữ liệu quốc gia để quản trị tri thức.

Liên minh châu Âu áp dụng khung Horizon Europe – một mô hình tài trợ minh bạch, xuyên quốc gia, hướng tới mục tiêu chung về tăng trưởng bền vững và cạnh tranh công nghệ.

Điểm chung của các quốc gia này là coi khoa học công nghệ không chỉ là lĩnh vực nghiên cứu, mà là động lực phát triển kinh tế, gắn chặt với thị trường và xã hội.

Việt Nam: từ thể chế định hướng đến thể chế kiến tạo

Trong nhiều năm, thể chế khoa học và công nghệ Việt Nam chủ yếu mang tính định hướng từ trên xuống, với ngân sách nhà nước chiếm vai trò chủ đạo. Dù đã tạo ra nền tảng pháp lý quan trọng, nhưng cơ chế chưa đủ mạnh để khuyến khích doanh nghiệp và tư nhân tham gia sâu vào nghiên cứu, đầu tư công nghệ.

Luật KH&CN và Đổi mới sáng tạo 2025 được xem là bước ngoặt: lần đầu tiên, Việt Nam đưa ra cơ chế cho vốn tư nhân và quỹ đầu tư mạo hiểm tham gia chính thức, khẳng định quyền sở hữu trí tuệ cho doanh nghiệp, hình thành thị trường công nghệ, và xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về khoa học. Đây là những bước đi để chuyển từ “thể chế định hướng” sang “thể chế kiến tạo”, nơi Nhà nước giữ vai trò thiết kế luật chơi, còn thị trường và doanh nghiệp là động lực chính.

Khoảng cách với các chuẩn mực quốc tế

Mặc dù có bước tiến, Việt Nam vẫn đối diện nhiều khoảng trống:

Thị trường vốn mạo hiểm chưa đủ độ sâu, thiếu cơ chế bảo hiểm rủi ro cho nhà đầu tư công nghệ.

Định giá công nghệ và sở hữu trí tuệ còn non trẻ, gây khó khăn trong giao dịch minh bạch.

Liên kết viện – trường – doanh nghiệp chưa thật sự bền chặt; nhiều nghiên cứu vẫn xa rời nhu cầu thị trường.

Năng lực quản trị dữ liệu khoa học mới ở giai đoạn khởi đầu, chưa tích hợp đồng bộ và mở cho cộng đồng.

So với Hoa Kỳ, Hàn Quốc hay Singapore, Việt Nam vẫn thiếu tính linh hoạt và tính thị trường trong thể chế. Đây chính là thách thức nếu muốn vươn lên bản đồ toàn cầu.

Hướng đi để khẳng định vị thế trên bản đồ toàn cầu

Để thu hẹp khoảng cách, Việt Nam cần triển khai đồng bộ:

Xây dựng thị trường khoa học – công nghệ vận hành thực chất, có định giá chuẩn, giao dịch minh bạch.

Tạo cơ chế bảo hiểm rủi ro cho đầu tư mạo hiểm, khuyến khích tư nhân mạnh dạn rót vốn.

Đẩy mạnh liên kết ba nhà: viện – trường – doanh nghiệp, với doanh nghiệp là trung tâm đặt hàng.

Đầu tư cho cơ sở dữ liệu khoa học số hóa, kết nối quốc tế, tạo minh chứng năng lực nghiên cứu.

Học hỏi kinh nghiệm từ các mô hình tiên tiến, nhưng vận dụng phù hợp với điều kiện Việt Nam, tránh sao chép máy móc.

Chỉ khi thể chế KH&CN Việt Nam đạt chuẩn minh bạch, linh hoạt và thị trường hơn, đất nước mới có thể khẳng định vị trí trong bản đồ đổi mới sáng tạo toàn cầu. Luật 2025 là khởi đầu quan trọng, nhưng hành trình phía trước đòi hỏi quyết tâm chính trị, sự đồng hành của doanh nghiệp, và tinh thần đổi mới trong từng nhà khoa học.

Đức Tài