Trong các cuộc thảo luận về nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, tri thức thường được nhắc đến như một yếu tố quyết định. Doanh nghiệp được kỳ vọng đầu tư vào nghiên cứu, công nghệ, thiết kế, thương hiệu và nguồn nhân lực chất lượng cao. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không ít doanh nghiệp, kể cả những doanh nghiệp đã đạt quy mô nhất định, vẫn chần chừ trước các khoản đầu tư dài hạn vào tri thức. Thay vào đó, họ ưu tiên mở rộng sản xuất theo chiều rộng, tận dụng lợi thế chi phí hoặc tìm kiếm lợi nhuận ngắn hạn. Hiện tượng này không đơn thuần xuất phát từ tâm lý thận trọng, mà phản ánh những ràng buộc sâu hơn của môi trường kinh doanh.

Ở góc độ doanh nghiệp, đầu tư vào tri thức là loại đầu tư có độ trễ dài và mức độ bất định cao. Không giống như máy móc hay nhà xưởng, giá trị của tri thức không thể nhìn thấy ngay và khó đo lường trong ngắn hạn. Kết quả của một dự án công nghệ hay xây dựng năng lực nghiên cứu có thể chỉ xuất hiện sau nhiều năm, thậm chí không mang lại kết quả như kỳ vọng. Trong khi đó, doanh nghiệp phải đối mặt với áp lực dòng tiền, cạnh tranh gay gắt và biến động thị trường liên tục. Khi lợi ích chưa rõ ràng nhưng chi phí đã hiện hữu, xu hướng phòng thủ trở thành lựa chọn phổ biến.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở yếu tố rủi ro kinh doanh thì chưa đủ để lý giải sự dè dặt này. Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ tri thức dài hạn chưa được đặt trong một cấu trúc đủ an toàn để doanh nghiệp yên tâm đầu tư. Khi tri thức được hình thành nhưng không có cơ chế bảo vệ hiệu quả, khả năng bị sao chép hoặc khai thác trái phép khiến lợi thế cạnh tranh nhanh chóng bị bào mòn. Trong môi trường như vậy, doanh nghiệp khó có động lực dồn nguồn lực cho những khoản đầu tư mà thành quả có thể bị mất đi trước khi kịp thu hồi chi phí.

Một rào cản khác đến từ cách thị trường và hệ thống tài chính nhìn nhận giá trị tri thức. Trong nhiều trường hợp, những gì doanh nghiệp đầu tư cho công nghệ, thiết kế hay thương hiệu không được ghi nhận tương xứng trong các quyết định tín dụng, đầu tư hay định giá. Khi cần huy động vốn, doanh nghiệp vẫn phải dựa chủ yếu vào tài sản hữu hình hoặc dòng tiền hiện tại. Điều này khiến các khoản đầu tư vào tri thức trở thành “chi phí chìm” trong con mắt của thị trường, thay vì là tài sản tạo ra giá trị trong tương lai. Khi tri thức không được coi là nền tảng của năng lực tài chính, doanh nghiệp có xu hướng thu hẹp các khoản đầu tư dài hạn để bảo toàn khả năng thanh khoản.

Bên cạnh đó, cấu trúc cạnh tranh của thị trường cũng ảnh hưởng mạnh đến quyết định đầu tư của doanh nghiệp. Trong những lĩnh vực mà cạnh tranh chủ yếu dựa trên giá và tốc độ, lợi thế từ tri thức khó phát huy tác dụng ngay. Doanh nghiệp đầu tư dài hạn dễ rơi vào thế bất lợi trước các đối thủ chấp nhận đi theo con đường ngắn hơn. Khi thị trường chưa thưởng cho sự khác biệt dựa trên chất lượng, công nghệ hay thương hiệu, đầu tư vào tri thức trở thành lựa chọn mang tính rủi ro chiến lược.

Không thể không nhắc tới yếu tố nhân lực và quản trị. Đầu tư vào tri thức dài hạn đòi hỏi đội ngũ có khả năng hoạch định chiến lược, quản trị rủi ro và kiên trì theo đuổi mục tiêu dài hạn. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp vẫn vận hành theo mô hình quản trị ngắn hạn, tập trung vào kết quả từng năm hoặc từng chu kỳ kinh doanh. Khi tầm nhìn bị giới hạn, tri thức dài hạn khó tìm được chỗ đứng trong các quyết định đầu tư. Đây không chỉ là vấn đề năng lực của từng doanh nghiệp, mà còn phản ánh mức độ trưởng thành của hệ sinh thái kinh doanh.

Từ góc nhìn rộng hơn, việc doanh nghiệp ngại đầu tư vào tri thức dài hạn là dấu hiệu cho thấy nền kinh tế chưa tạo ra một môi trường đủ khuyến khích cho loại đầu tư này. Khi rủi ro cao hơn lợi ích kỳ vọng, hành vi thận trọng là phản ứng hợp lý. Do đó, câu hỏi đặt ra không phải là vì sao doanh nghiệp thiếu khát vọng, mà là vì sao hệ thống chưa giảm đủ rủi ro để khát vọng đó có thể chuyển hóa thành hành động.

Muốn thay đổi thực trạng này, cần nhìn đầu tư vào tri thức như một vấn đề cấu trúc, gắn với chất lượng thể chế và năng lực thị trường. Khi tri thức được bảo vệ tốt hơn, giá trị được ghi nhận rõ ràng hơn và lợi ích được phân bổ công bằng hơn, doanh nghiệp sẽ có thêm lý do để đầu tư dài hạn. Ngược lại, nếu tri thức vẫn vận hành trong vùng mờ, phụ thuộc nhiều vào may mắn và quan hệ, thì xu hướng né tránh sẽ còn tiếp diễn.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng dựa vào chất lượng và hàm lượng tri thức, việc doanh nghiệp không dám đầu tư dài hạn sẽ trở thành điểm yếu mang tính chiến lược. Nhận diện đúng nguyên nhân của sự dè dặt này là bước quan trọng để thiết kế các chính sách và cơ chế phù hợp, giúp tri thức không chỉ được coi là khẩu hiệu, mà trở thành nguồn lực thực sự của tăng trưởng.

PV