Việt Nam không nằm ngoài xu thế đó, đặc biệt khi tốc độ đô thị hóa và nhu cầu nhà ở ngày càng cao. Tuy nhiên, một thực tế cần nhìn thẳng: dù khái niệm "vật liệu xanh" đã được nhắc đến nhiều năm qua, nhưng trong quy hoạch đô thị mới tại Việt Nam, sự hiện diện thực chất của loại vật liệu này vẫn rất mờ nhạt.

Xây nhanh, xây nhiều – nhưng không "xanh"

Theo thống kê từ Bộ Xây dựng, mỗi năm Việt Nam sử dụng trên 100 triệu tấn vật liệu xây dựng các loại. Trong đó, phần lớn là gạch nung, xi măng clinker, bê tông truyền thống – những loại vật liệu có cường độ phát thải CO₂ rất cao trong quá trình sản xuất. Mặc dù Chính phủ đã có Chương trình phát triển vật liệu xây dựng không nung từ năm 2010, đến nay tỷ lệ sử dụng gạch không nung mới đạt khoảng 30–35%, và chủ yếu tập trung ở các công trình công. Với khu vực tư nhân, đặc biệt là các dự án bất động sản quy mô lớn, lựa chọn vật liệu vẫn thiên về chi phí trước mắt thay vì giá trị môi trường lâu dài.

Các loại vật liệu như gạch tái chế, tấm cách nhiệt sinh học, sơn không VOC, bê tông từ tro xỉ… vẫn đang dừng ở mức thử nghiệm nhỏ, hoặc triển khai riêng lẻ bởi một số doanh nghiệp có ý thức phát triển bền vững. Trong khi đó, các văn bản quy hoạch đô thị – từ cấp khu vực đến cấp phân khu – chưa bắt buộc tỷ lệ sử dụng vật liệu xanh, cũng chưa có cơ chế khuyến khích hiệu quả để doanh nghiệp tự nguyện sử dụng.

Vật liệu xanh không đồng nghĩa với đắt đỏ

Một quan niệm sai lầm đang tồn tại là: vật liệu xanh thì phải đắt. Trên thực tế, chi phí ban đầu của một số loại vật liệu thân thiện môi trường có thể cao hơn 5–10%, nhưng nếu tính cả vòng đời công trình (tuổi thọ, chi phí bảo trì, hiệu quả tiết kiệm năng lượng), thì tổng chi phí lại rẻ hơn. Gạch không nung giúp rút ngắn thời gian thi công; tấm cách nhiệt tốt giảm tiền điện; sơn sinh học không độc hại cho sức khỏe người ở.

Quan trọng hơn, khi vật liệu xanh được sử dụng trên quy mô lớn, chi phí sẽ giảm đáng kể nhờ vào hiệu ứng quy mô và tiêu chuẩn hóa sản xuất. Tuy nhiên, nếu không có quy định rõ ràng trong quy hoạch – chẳng hạn yêu cầu tối thiểu 20% vật liệu tái chế cho các dự án đô thị mới – thì thị trường vật liệu xanh vẫn khó có động lực phát triển.

Đô thị mới – cơ hội cho vật liệu mới

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh các đô thị vệ tinh, khu đô thị tích hợp, đô thị thông minh. Đây chính là cơ hội để thiết lập các tiêu chuẩn sử dụng vật liệu mới ngay từ giai đoạn thiết kế quy hoạch. Một số quốc gia như Singapore, Hàn Quốc, Thụy Điển đã ban hành quy chuẩn đô thị xanh, trong đó quy định cụ thể tỷ lệ vật liệu tái chế, yêu cầu chứng nhận môi trường cho các hạng mục chính, và chấm điểm công trình dựa trên mức độ “xanh” của vật liệu.

Ở Việt Nam, Bộ Xây dựng đã có Thông tư 09/2021/TT-BXD hướng dẫn phân loại công trình xây dựng sử dụng vật liệu xây không nung. Tuy nhiên, việc áp dụng còn thiếu sức mạnh bắt buộc. Nếu không sớm đưa vào Luật Quy hoạch, Luật Đầu tư công, Luật Đấu thầu những tiêu chí bắt buộc về sử dụng vật liệu xanh trong các dự án sử dụng ngân sách, thì chủ trương sẽ tiếp tục chỉ nằm trên giấy.

Vai trò của chính quyền địa phương và nhà đầu tư lớn

Chính quyền đô thị các cấp có vai trò then chốt. Việc yêu cầu sử dụng vật liệu xanh trong cấp phép xây dựng, chấm điểm thầu dự án hay quy hoạch phân khu sẽ tạo ra hiệu ứng lan tỏa từ trên xuống, đồng thời định hướng lại thị trường cung ứng vật liệu. Cùng với đó, các doanh nghiệp bất động sản lớn – những người định hình xu hướng tiêu dùng – cần đi đầu trong việc thử nghiệm, chứng minh hiệu quả và nâng cao hình ảnh thông qua việc sử dụng vật liệu thân thiện môi trường.

Hiện đã có một số khu đô thị tại Hà Nội, TP.HCM sử dụng vật liệu xanh như gạch siêu nhẹ, bê tông xỉ than, nhưng chủ yếu ở phần hạ tầng kỹ thuật hoặc cảnh quan. Việc áp dụng vào nhà ở đại trà vẫn chưa phổ biến.

Xanh từ nền móng mới là bền vững

Không thể có một đô thị xanh nếu vật liệu làm nên nó vẫn thải ra hàng triệu tấn CO₂ mỗi năm. Cũng không thể nói đến phát triển bền vững nếu công trình “xanh” chỉ là lớp vỏ sơn phủ thân thiện môi trường, còn lõi bê tông, thép và gạch vẫn theo lối cũ. Đô thị mới cần tư duy mới – trong đó, vật liệu xây dựng không thể tiếp tục là thứ bị lãng quên trong quy hoạch.

TH