Từ xưa đến nay, dù ở thời đại nào, việc đọc sách luôn là cần thiết để nâng cao tri thức, bồi đắp những giá trị đạo đức, lối sống, nhân cách cho con người. Vì vậy, văn hóa đọc vẫn luôn được coi là một nét đẹp văn hóa của mỗi quốc gia, dân tộc. Trong dòng chảy mạnh mẽ của công nghệ số hôm nay, bên cạnh những thách thức, cũng mở ra cơ hội để văn hóa đọc được tiếp cận theo những cách thức mới, hiện đại và linh hoạt hơn. Điều quan trọng là làm thế nào để giữ được chiều sâu của việc đọc để văn hóa đọc không bị lấn át, mà tiếp tục được nuôi dưỡng, lan tỏa, trở thành nền tảng cho một xã hội học tập.

Giữ nền tảng văn hóa đọc

Chủ tịch Hồ Chí Minh là người rất ham đọc sách và coi trọng sách báo, luôn đánh giá cao vai trò của sách báo trong việc khai mở tri thức, vì thế, Bác rất quan tâm đến việc xây dựng và phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng. Bác từng căn dặn: “Bất luận làm công việc gì cũng cần phải đọc sách. Người mới học chữ cần đọc để không mù lại, người làm công an cần đọc để nắm tình hình. Những người làm công việc chuyên môn cần phải đọc để nâng cao trình độ. Người làm quản lý lãnh đạo cần phải đọc để quản lý, lãnh đạo tốt hơn…”. Lời dạy ấy của Bác đến nay vẫn còn nguyên giá trị, đặc biệt trong bối cảnh hiện nay khi công nghệ số, mạng xã hội, video ngắn hay trò chơi điện tử đang chiếm phần lớn thời gian giải trí của nhiều người, nhất là giới trẻ.

Thực tế cho thấy, thói quen đọc đang có nhiều thay đổi. Không ít người, đặc biệt là người trẻ, có xu hướng “lười đọc”, đọc ít, đọc nhanh, ngại đọc sách in dày, sách lý luận, thay vào đó là thói quen “đọc lướt”, tiếp cận thông tin ngắn, mang tính giải trí hoặc theo trào lưu. Văn hóa nghe - xem - nhìn đang dần lấn át văn hóa đọc sâu, đọc hiểu, khiến việc tiếp nhận tri thức trở nên hời hợt, thiếu chiều sâu và hạn chế khả năng tư duy phản biện.

Tuy nhiên, văn hóa đọc không đối lập với công nghệ hiện đại. Ngược lại, nếu được định hướng đúng, công nghệ có thể trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực để lan tỏa tri thức. Sự phát triển của sách điện tử, sách nói, thư viện số, các nền tảng đọc trực tuyến hay ứng dụng chia sẻ tri thức đã giúp việc tiếp cận sách trở nên dễ dàng, linh hoạt, không bị giới hạn bởi không gian và thời gian. Nhiều bạn trẻ hiện nay không chỉ đọc sách giấy mà còn hình thành thói quen đọc trên thiết bị di động, nghe sách trong lúc di chuyển, hoặc tham gia các cộng đồng chia sẻ sách trên môi trường mạng.

Khi được định hướng đúng, việc tận dụng công nghệ số không những không làm mai một văn hóa đọc, mà còn góp phần làm phong phú cách tiếp cận, khơi dậy hứng thú và mở rộng đối tượng bạn đọc, đặc biệt là giới trẻ. Việc dành thời gian đọc một cuốn sách hay, nghe một chương sách nói, hay chia sẻ những điều học được với bạn bè, cũng là lúc tri thức được nuôi dưỡng và lan tỏa. Xây dựng thói quen đọc đúng, hình thành tình yêu sách trong mỗi cá nhân chính là nền tảng để hình thành một xã hội học tập.

Lan tỏa văn hóa đọc trong cộng đồng

Xác định rõ vai trò của văn hóa đọc trong phát triển con người và xã hội, thời gian qua, Bảo tàng - Thư viện tỉnh đã và đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng phục vụ và lan tỏa thói quen đọc trong cộng đồng. Năm 2025, Bảo tàng - Thư viện tỉnh đã bổ sung trên 3.000 bản sách, 140 loại báo, tạp chí; thực hiện thuê quyền truy cập hơn 2 triệu tài liệu điện tử để phục vụ bạn đọc; số hóa gần 20.000 trang tài liệu địa chí; luân chuyển gần 9.200 sách cho các thư viện cơ sở.

Cùng với đó, nhiều loại hình dịch vụ mới được triển khai như: Mở rộng phòng đọc tự chọn, cung cấp tài liệu trực tuyến, tra cứu thông tin, khai thác tài liệu đa phương tiện, hỏi đáp trực tuyến, triển lãm sách, tư vấn thông tin… Đồng thời, hằng năm tổ chức tuần lễ sách khuyến học; cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc tỉnh Quảng Ninh; trưng bày, giới thiệu sách, báo, tài liệu nhân dịp kỷ niệm các sự kiện chính trị, ngày lễ lớn của tỉnh, đất nước; phối hợp với hệ thống thư viện trường học tổ chức các hoạt động tham quan, học tập ngoại khóa, góp phần hình thành thói quen đọc sách cho học sinh từ sớm. 

Hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam lần thứ V năm 2026, đơn vị tổ chức chuỗi hoạt động phong phú từ ngày 15-30/4 như: Phát động cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc tỉnh Quảng Ninh năm 2026; trưng bày tư liệu chuyên đề “Sách - Tri thức - Khát vọng phát triển đất nước” kết hợp trưng bày tài liệu số, ứng dụng mã QR và các nền tảng số nhằm nâng cao trải nghiệm tra cứu và tiếp cận tài liệu cho bạn đọc; tổ chức các không gian trưng bày sách theo chủ đề “Phát triển văn hóa đọc nền tảng xây dựng xã hội học tập” và “Văn hóa đọc trong kỷ nguyên số”; tổ chức cuộc thi tuyên truyền, giới thiệu sách và trao tặng sách cho thư viện một số trường học trên địa bàn tỉnh… Đặc biệt, phát động phong trào quyên góp sách nhằm hỗ trợ các điểm trường, khu vực vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn.

Theo ông Đỗ Quyết Tiến, Giám đốc Bảo tàng - Thư viện tỉnh, các hoạt động hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam lần thứ V năm 2026 nhằm tiếp tục tôn vinh, khẳng định vai trò của sách và văn hóa đọc trong đời sống. Qua đó, góp phần nâng cao đời sống tinh thần, phát huy truyền thống hiếu học và hướng tới mục tiêu xây dựng xã hội học tập, phấn đấu đến năm 2030 có khoảng 80% người dân trên địa bàn duy trì thói quen đọc sách thường xuyên.

Không chỉ dừng lại ở hệ thống thư viện, các ngành, địa phương và đặc biệt là ngành giáo dục cũng đang tích cực triển khai nhiều mô hình thúc đẩy văn hóa đọc. Tại các nhà trường, từ mầm non đến cao đẳng, đại học, việc xây dựng thói quen đọc sách cho học sinh, sinh viên đã trở thành hoạt động thường xuyên. Bên cạnh việc đầu tư cơ sở vật chất cho thư viện, đầu tư hàng ngàn đầu sách thuộc nhiều lĩnh vực để hỗ trợ tích cực cho việc học tập và mở rộng kiến thức hiểu biết cho học sinh, các trường còn tổ chức đa dạng các hoạt động như: Thi hùng biện, thuyết minh về sách, kể chuyện theo sách, giao lưu, tọa đàm chia sẻ phương pháp đọc hiệu quả… Qua đó tạo sức hút, khơi dậy niềm yêu thích đọc sách trong học sinh.

Bên cạnh đó, ngày càng xuất hiện nhiều mô hình không gian đọc sách mới, tiêu biểu như các quán cà phê sách tạo không gian đọc mở để bạn đọc thư giãn, tiếp cận tri thức và hình thành thói quen đọc trong môi trường gần gũi, hiện đại, tiếp tục đưa văn hóa đọc lan tỏa sâu rộng trong cộng đồng.

Để văn hóa đọc thực sự lan tỏa bền vững, cần có sự chung tay của toàn xã hội. Mỗi gia đình, nhà trường, cơ quan, doanh nghiệp… đều có vai trò trong việc xây dựng môi trường đọc, khuyến khích và duy trì thói quen đọc sách cho mỗi cá nhân. Khi mỗi người hình thành thói quen đọc để suy ngẫm, học để hành động, thì tinh thần học tập suốt đời sẽ không còn là khẩu hiệu, mà trở thành động lực mạnh mẽ, góp phần xây dựng một xã hội phát triển bằng tri thức và bền vững trong tương lai.

Nguyễn Dung