Trong bối cảnh công nghệ AI ngày càng đóng vai trò lớn trong nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, việc có thêm hướng dẫn mới sẽ khiến việc phân loại sáng chế có sự hỗ trợ của AI trở nên thuận lợi hơn.

Cụ thể, theo thông báo do Giám đốc USPTO John Squires, dự kiến được ban hành hướng dẫn mới công khai vào ngay 28/11, các hệ thống AI tạo sinh được xem có vai trò tương tự như “thiết bị phòng thí nghiệm, phần mềm máy tính, cơ sở dữ liệu nghiên cứu, hoặc bất kỳ công cụ nào trợ giúp quá trình sáng chế".

Cơ quan này nhấn mạnh, AI có thể cung cấp dịch vụ và tạo ra ý tưởng, nhưng vẫn chỉ là công cụ được con người sử dụng để hình thành sáng chế.

“Trong trường hợp một cá nhân tham gia vào việc tạo ra sáng chế với sự hỗ trợ của AI, câu hỏi trọng tâm là người đó có thực sự ‘hình thành ý tưởng’ của sáng chế theo tiêu chuẩn truyền thống hay không,” USPTO cho biết.

Cơ quan này đồng thời tái khẳng định quan điểm nêu từ năm ngoái rằng AI không thể được xem là nhà sáng chế theo luật sáng chế của Hoa Kỳ.

USPTO cũng bác bỏ cách tiếp cận được áp dụng dưới thời chính quyền cựu Tổng thống Joe Biden, vốn dựa trên tiêu chí dành cho trường hợp đồng sáng chế của nhiều người.

“Một tiêu chuẩn pháp lý duy nhất sẽ áp dụng cho mọi sáng chế, bất kể có sử dụng AI trong quá trình sáng tạo hay không,” thông báo nêu rõ, khẳng định không tồn tại tiêu chuẩn riêng cho sáng chế có sự hỗ trợ của AI.

Hiện người phát ngôn của USPTO chưa đưa ra bình luận về hướng dẫn mới. Cho tới nay, các tòa án Mỹ đã xác định rằng hệ thống AI không thể đứng tên là nhà sáng chế đối với các sáng tạo do AI tự sinh, tuy nhiên chưa có phán quyết về việc khi nào một cá nhân có thể được cấp bằng cho sáng chế hình thành với sự trợ giúp của AI.

 Tiêu chuẩn “đóng góp đáng kể” đối với sáng chế do AI hỗ trợ 

Trước đó, vào tháng 2/2024, USPTO cũng từng làm rõ nguyên tắc cấp bằng sáng chế cho các sáng tạo có sự hỗ trợ của AI. Khi đó, cơ quan này nêu rõ, sáng chế do AI hỗ trợ vẫn có thể được cấp bằng miễn là “một con người có đóng góp đáng kể” vào quá trình sáng tạo.

Theo hướng dẫn, việc đánh giá tính đủ điều kiện cần tập trung vào đóng góp của con người, vì bằng sáng chế có chức năng khuyến khích và tưởng thưởng cho trí tuệ con người. “Cần tìm được điểm cân bằng, nhằm vừa thúc đẩy đầu tư và sáng tạo của con người với các sáng chế hỗ trợ bởi AI, vừa tránh việc tạo ra những rào cản không cần thiết cho đổi mới trong tương lai,” Giám đốc USPTO Kathi Vidal viết trong một bài đăng blog.

Sự phát triển nhanh của AI đặt ra hàng loạt câu hỏi pháp lý mới trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, trong đó có vấn đề xác định khi nào sáng chế có yếu tố AI là đủ điều kiện cấp bằng. Cho đến nay, các tòa án Mỹ khẳng định AI không thể đứng tên chủ sở hữu sáng chế hoàn toàn do AI tạo ra, nhưng vẫn đang xem xét tiêu chí để cấp bằng cho con người trong những trường hợp sáng chế được AI hỗ trợ.

Theo hướng dẫn tháng 2, một cá nhân có thể được cấp bằng sáng chế khi họ “đóng góp đáng kể” vào sáng chế đó, dù tiêu chí này “không có bài kiểm tra cố định” và có thể khó đánh giá. Việc sử dụng AI không tự động tước bỏ quyền đứng tên sáng chế, nhưng một người “chỉ nêu vấn đề cho hệ thống AI” thì không đủ điều kiện nhận bằng đối với đầu ra do AI tạo ra.

Ngược lại, “đóng góp đáng kể” có thể được chứng minh thông qua cách người đó xây dựng và tinh chỉnh yêu cầu đầu vào, prompt, dựa trên hiểu biết về vấn đề chuyên môn để gợi ra giải pháp cụ thể từ hệ thống AI. Một người cung cấp “nền tảng cốt lõi” cho sáng chế, ví dụ như thiết kế, xây dựng hoặc huấn luyện hệ thống AI nhằm giải quyết một vấn đề nhất định, cũng có thể được xem là nhà sáng chế, ngay cả khi không trực tiếp tham gia toàn bộ quá trình phát triển ý tưởng.

Cơ quan này cũng luôn khẳng định rằng chỉ con người mới có thể được ghi tên trong danh sách nhà sáng chế.

Quy định về sáng chế AI tại Việt Nam

Tại Việt Nam, Quốc hội cũng đang tiến hành xem xét và cho ý kiến về dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo và dự thảo Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, trong đó cũng khẳng định những tác phẩm do AI tự động tạo ra, không có sự tham gia của con người thì không được bảo hộ bản quyền, sáng chế như tác phẩm của con người.

Cụ thể, tại phiên thảo luận ở hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ hôm 24/11 vừa qua, quan đến quyền SHTT đối với các sản phẩm do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra một phần, toàn bộ đang được nhiều đại biểu quan tâm, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh: AI không phải chủ thể quyền SHTT. Sản phẩm do AI tự động tạo ra, không có sự tham gia của con người thì không được bảo hộ bản quyền, sáng chế như tác phẩm của con người.

Tương tự như các quy định quốc tế hiện hành, luật pháp Việt Nam cũng định  hướng xác định sản phẩm do con người sử dụng AI như một công cụ để tạo ra, giống như bút vẽ, máy ảnh, con người có đóng góp sáng tạo đáng kể như ý tưởng, chỉ đạo, lựa chọn, chỉnh sửa kết quả AI thì có thể công nhận là tác giả, nhà sáng chế. Nhưng khi tạo ra nội dung khác thì phải đảm bảo không xâm phạm quyền SHTT của người khác.

AI mà không được tiếp cận dữ liệu thì sẽ không có AI. AI là trí tuệ nhân tạo. Cách mà chúng ta ứng xử như thế nào với trí tuệ con người thì nên ứng xử như vậy đối với AI.

Quỳnh Trang