Văn hoá đọc tại Việt Nam trong thời đại số

Theo số liệu thống kê từ Bộ Thông tin và Truyền thông, Việt Nam chỉ có 30% số người đọc sách thường xuyên, 44% thỉnh thoảng mới đọc sách, và 26% không đọc sách. Trung bình mỗi người Việt đọc chưa tới một cuốn sách mỗi năm - con số khiêm tốn so với các nước khác trong khu vực và trên thế giới.

Với vị trí top 20 những quốc gia có người dùng Internet nhiều nhất trên thế giới, sự phổ biến của mạng xã hội và các nền tảng giải trí số đang khiến thời gian dành cho việc đọc sách của người Việt ngày càng thu hẹp.

Tuy nhiên, thay vì nói rằng “người Việt đang đọc ít hơn”, một số ý kiến cho rằng cách đọc của họ đang thay đổi. Không chỉ dừng lại ở sách giấy, nhiều người đang tìm đến sách điện tử (ebook), sách nói (audio book), hay thậm chí là tóm tắt sách qua các ứng dụng như Blinkist hay Tiktok. Vậy đây có phải là tín hiệu tích cực?

Sách điện tử có phải là giải pháp?

Trước đây, sách giấy gần như chiếm vị trí độc tôn trên thị trường sách báo. Tuy nhiên trong những năm gần đây, các nền tảng sách điện tử như Kindle, Google Books hay Waka ngày càng phổ biến và được ưa chuộng bởi chúng khắc phục nhiều hạn chế của sách giấy truyền thống như khó tiếp cận, chiếm diện tích lưu trữ và chi phí cao. Với sách điện tử, người đọc có thể dễ dàng tiếp cận hàng nghìn đầu sách mọi lúc, mọi nơi chỉ bằng một cú chạm mà không cần đến hiệu sách hay thư viện.

Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng tình rằng sách điện tử sẽ thay thế hoàn toàn sách giấy trong tương lai. Việc đọc sách trên màn hình điện tử trong thời gian dài có thể dẫn đến xu hướng đọc lướt, không thẩm thấu sâu nội dung thay vì nghiền ngẫm từng trang sách giấy như trước kia.

Ngoài ra, tình trạng vi phạm bản quyền đang là một vấn đề nhức nhối khi sách điện tử lậu tràn lan trên Internet, khiến nhiều tác giả và nhà xuất bản gặp khó khăn trong việc bảo vệ tác phẩm của mình. Bên cạnh đó, việc đọc trên thiết bị điện tử trong thời gian dài có thể ảnh hưởng đến mắt và sức khỏe, tạo ra những tác động không mong muốn.

Vì vậy, dù công nghệ có phát triển đến đâu, sách giấy vẫn có một lượng độc giả trung thành. Điều này thể hiện qua sự tồn tại của các hội sách, nhà sách truyền thống, thư viện, và thậm chí là sự trở lại của những mô hình như cà phê sách, book club.

Trên thực tế, nhiều độc giả hiện nay chọn cách kết hợp cả hai: họ đọc sách điện tử vì tiện lợi nhưng vẫn mua sách giấy để lưu trữ hoặc đọc những cuốn có giá trị lâu dài. Điều này cho thấy, sách điện tử không hẳn là kẻ thay thế, mà là một phần mở rộng của văn hóa đọc.

Chìa khóa phát triển văn hoá đọc tại Việt Nam

Vậy đâu là giải pháp để phát triển văn hóa đọc trong thời đại số? Trước hết, không nên đặt sách giấy và sách điện tử vào thế đối đầu, mà cần nhìn nhận chúng như hai hình thức bổ trợ lẫn nhau. Bên cạnh đó, cần thúc đẩy văn hóa đọc đa dạng, từ sách giấy, sách điện tử, sách nói đến các hình thức học tập khác. Việc đọc sách không chỉ là việc lật từng trang giấy hay vuốt màn hình, mà quan trọng hơn là cách con người tiếp cận tri thức và giữ gìn thói quen đọc một cách nghiêm túc. 

Để đáp ứng nhu cầu đọc sách trong nhịp sống hiện đại, các nền tảng sách điện tử hợp pháp cần được hỗ trợ để phát triển bằng nhiều cách: đầu tư xây dựng và ứng dụng công nghệ tiên tiến, chuyển đổi số trong xuất bản; đồng thời, phải có những biện pháp kiểm soát vi phạm bản quyền để tạo ra môi trường lành mạnh cho cả tác giả và độc giả.

Vậy sách điện tử có phải là chìa khóa cho tương lai văn hóa đọc tại Việt Nam? Câu trả lời là: có – nhưng không phải là chìa khóa duy nhất. Sự phát triển của sách điện tử mở ra cánh cửa giúp nhiều người tiếp cận tri thức dễ dàng hơn, nhưng nó không thể thay thế hoàn toàn giá trị của sách giấy. Quan trọng hơn, việc văn hóa đọc có phát triển hay không không phụ thuộc vào hình thức của sách, mà là con người có còn duy trì thói quen đọc hay không.

Hạnh Dung