Luật sửa đổi năm 2025 đã chính thức tháo nút thắt này bằng việc chuyển trọng tâm quản lý tài chính từ “chi tiêu” sang “kết quả đầu ra”.

Từ “tiền tệ” sang “giá trị”: điều chỉnh tư duy đầu tư khoa học

Trước đây, việc đầu tư cho một đề tài khoa học thường được bó hẹp bởi các quy trình như: định mức chi, hóa đơn chứng từ, tỷ lệ khấu hao thiết bị, thời gian nghiệm thu theo quý – năm. Điều này buộc nhà khoa học làm nghiên cứu như làm kế toán, mỗi chi phí đều phải hợp thức hóa bằng chứng từ, dù thực tế có thể cần linh hoạt theo tiến độ.

Luật mới cho phép cơ chế “khoán chi theo sản phẩm đầu ra”, đặc biệt trong các nhiệm vụ có tính ứng dụng cao hoặc thử nghiệm công nghệ mới. Như vậy, thay vì kiểm tra từng đồng chi phí, cơ quan quản lý sẽ đánh giá hiệu quả của sản phẩm cuối cùng: có hữu ích không, có thương mại hóa được không, có đóng góp tri thức hoặc giải pháp thực tiễn không.

Đây là bước chuyển rất lớn: từ “bảo đảm chi đúng” sang “đảm bảo hiệu quả” – một bước tiến về thể chế quản trị đổi mới.

Mở không gian cho sáng tạo thực dụng và sản phẩm thị trường

Khi đầu tư cho khoa học được đánh giá theo kết quả, nhà nghiên cứu có thể mạnh dạn thuê chuyên gia ngoài, mua thiết bị theo giá thị trường, đặt hàng dịch vụ ngoài viện – trường, miễn là có được kết quả có ích. Mô hình này giúp giảm tình trạng mua thiết bị nhưng không dùng, hoặc “đắp chiếu đề tài” chỉ để hoàn tất thủ tục hành chính.

Đặc biệt, với doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, Luật mới cho phép tham gia trực tiếp vào nghiên cứu có ngân sách nhà nước, đồng thời được hưởng cơ chế khoán gọn, chia sẻ lợi nhuận từ kết quả. Đây là điểm mở hoàn toàn mới, giúp thu hút vốn tư nhân cùng đầu tư vào khoa học, chấm dứt tình trạng “khoa học nhà nước là việc của Nhà nước”.

Tăng hiệu suất đồng vốn – hướng tới hệ sinh thái R&D hiệu quả

Theo thống kê, mỗi năm Việt Nam chi khoảng 2% tổng chi ngân sách cho khoa học và công nghệ, nhưng hiệu suất thương mại hóa, ứng dụng thực tế còn rất thấp. Lý do quan trọng nằm ở cơ chế tài chính cổ điển: an toàn nhưng không hiệu quả.

Luật mới là lời khẳng định lại: nghiên cứu không chỉ là lý thuyết, mà là hành động có kết quả. Khi quản lý khoa học giống như quản lý dự án đầu tư: có ngân sách, có sản phẩm, có người chịu trách nhiệm – thì lúc đó, mỗi đồng ngân sách mới thực sự được sử dụng như vốn đầu tư cho tương lai.

Chuyển từ quản lý ngân sách sang quản trị kết quả là bước đi căn bản nhưng chiến lược – vì nó đưa tư duy khoa học trở lại đúng với bản chất: đầu tư cho sáng tạo để tạo ra giá trị thực.