Sự phát triển của nền kinh tế số đang làm thay đổi căn bản cách thức tạo ra giá trị của doanh nghiệp. Nếu trước đây lợi thế cạnh tranh chủ yếu đến từ vốn, máy móc hay dây chuyền sản xuất thì ngày nay, ở nhiều ngành nghề, giá trị lớn nhất lại được tạo nên từ những tài sản vô hình như thiết kế, tác phẩm mỹ thuật, phần mềm, dữ liệu, thương hiệu hay các nội dung sáng tạo.

Điều đó cũng đồng nghĩa với việc bản quyền và sở hữu trí tuệ không còn là câu chuyện riêng của giới nghệ sĩ hay các chuyên gia pháp lý, mà đã trở thành một nội dung cốt lõi trong quản trị doanh nghiệp.

Vụ khởi tố chủ thương hiệu Vải áo dài Đất Lành về hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với bộ sưu tập "Thư từ phố thị" của NTK Đỗ Trịnh Hoài Nam là một ví dụ điển hình. Dưới góc độ pháp lý, đây là một vụ án hình sự về quyền tác giả. Nhưng dưới góc độ quản trị, vụ việc phản ánh một vấn đề lớn hơn: nhiều doanh nghiệp vẫn chưa xây dựng được năng lực quản trị tài sản trí tuệ và văn hóa tuân thủ bản quyền trong hoạt động kinh doanh.

Bản quyền không chỉ là "quyền", mà còn là "nghĩa vụ"

Sau vụ việc, chúng tôi có dịp trao đổi với NTK Đỗ Trịnh Hoài Nam – người đã nhiều năm xây dựng thương hiệu áo dài Việt Nam và đưa nhiều bộ sưu tập trình diễn tại các sự kiện thời trang trong nước cũng như quốc tế.

Điều gây ấn tượng không chỉ là việc anh kiên quyết bảo vệ thành quả sáng tạo của mình, mà còn là quan điểm rất rõ ràng về trách nhiệm của người làm sáng tạo.

Theo anh, muốn được pháp luật bảo vệ thì trước hết phải tôn trọng quyền của người khác.

Một doanh nghiệp không thể yêu cầu xã hội tôn trọng bản quyền của mình nếu chính doanh nghiệp đó lại sử dụng tác phẩm của người khác mà chưa được phép hoặc chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ về bản quyền.

Đây chính là nền tảng của văn hóa tuân thủ bản quyền (Copyright Compliance) – một khái niệm đang trở thành tiêu chuẩn quản trị của các doanh nghiệp sáng tạo trên thế giới.

Tuân thủ bản quyền không chỉ là "không sao chép" hay "không vi phạm", mà là việc doanh nghiệp chủ động xây dựng quy trình để mọi hoạt động nghiên cứu, thiết kế, truyền thông, sản xuất và thương mại hóa đều được rà soát về mặt quyền tác giả trước khi đưa ra thị trường.

Chi phí sở hữu trí tuệ phải trở thành một cấu phần của giá thành sản phẩm

Trong cuộc trao đổi, Đỗ Trịnh Hoài Nam chia sẻ một quan điểm rất đáng suy ngẫm.

Theo anh, việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm do mình sáng tạo; lưu giữ hồ sơ chứng minh quá trình sáng tạo; đăng ký quyền tác giả; thuê tư vấn pháp lý; xây dựng cơ chế giám sát và bảo vệ quyền... không nên được coi là những khoản chi phí phát sinh, mà phải được xem là chi phí vận hành thường xuyên của doanh nghiệp và cần được tính vào giá thành sản phẩm.

Đây không chỉ là quan điểm của một nhà thiết kế mà còn phản ánh đúng tư duy quản trị hiện đại.

Một doanh nghiệp sản xuất luôn tính chi phí nguyên vật liệu, nhân công, vận hành máy móc hay kiểm định chất lượng vào giá thành sản phẩm. Vậy thì đối với doanh nghiệp sáng tạo, chi phí tạo lập, xác lập, quản lý và bảo vệ tài sản trí tuệ cũng phải được coi là một yếu tố cấu thành giá trị sản phẩm.

Nói cách khác, doanh nghiệp không nên chỉ đầu tư để tạo ra sản phẩm, mà còn phải đầu tư để bảo vệ giá trị của chính sản phẩm đó.

Trong nền kinh tế bản quyền, chi phí sở hữu trí tuệ không phải là chi phí pháp lý, mà là chi phí đầu tư cho tài sản vô hình – loại tài sản quyết định giá trị thương hiệu, khả năng huy động vốn, chuyển giao công nghệ, cấp phép khai thác và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Quản trị tài sản trí tuệ phải bắt đầu từ trước khi xảy ra tranh chấp

Một thực tế dễ nhận thấy là nhiều doanh nghiệp chỉ tìm đến luật sư hoặc chuyên gia sở hữu trí tuệ khi tranh chấp đã phát sinh.

Trong khi đó, quản trị hiện đại lại yêu cầu điều ngược lại.

Doanh nghiệp cần xây dựng quản trị tài sản trí tuệ (IP Governance) ngay từ khi hình thành ý tưởng sáng tạo. Điều này bao gồm việc nhận diện tài sản trí tuệ; xác lập quyền; lưu giữ chứng cứ; quản lý hợp đồng với người sáng tạo; kiểm soát việc sử dụng tác phẩm của bên thứ ba; xây dựng quy trình cấp phép; giám sát việc khai thác và chuẩn bị cơ chế thực thi quyền khi cần thiết.

Khi tài sản trí tuệ được quản trị tốt, doanh nghiệp không chỉ giảm thiểu rủi ro pháp lý mà còn tạo ra một danh mục tài sản có thể định giá, chuyển nhượng, cấp phép hoặc sử dụng để thu hút đầu tư.

Đó là cách nhiều doanh nghiệp sáng tạo trên thế giới đang gia tăng giá trị doanh nghiệp mà không nhất thiết phải mở rộng thêm tài sản hữu hình.

Thẩm định bản quyền – Khoảng trống còn thiếu trong nhiều doanh nghiệp

Một khái niệm khác cũng ngày càng được quan tâm là thẩm định bản quyền (Copyright Due Diligence).

Nếu hoạt động thẩm định tài chính giúp doanh nghiệp đánh giá rủi ro về vốn thì thẩm định bản quyền giúp đánh giá rủi ro pháp lý liên quan đến tài sản trí tuệ trước khi sản phẩm được đưa ra thị trường hoặc trước khi doanh nghiệp thực hiện các giao dịch như đầu tư, mua bán, sáp nhập hay chuyển giao quyền.

Việc rà soát nguồn gốc của tác phẩm, kiểm tra quyền sử dụng hình ảnh, đánh giá hợp đồng với cộng tác viên, xác minh phạm vi quyền được cấp phép hay kiểm tra nguy cơ xâm phạm quyền của bên thứ ba cần trở thành quy trình quản trị thường xuyên, thay vì chỉ được thực hiện khi đã xảy ra tranh chấp.

Chi phí dành cho hoạt động này luôn thấp hơn rất nhiều so với chi phí khắc phục hậu quả của một vụ kiện hoặc một vụ án hình sự về sở hữu trí tuệ.

Xây dựng năng lực cạnh tranh từ văn hóa tuân thủ

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mà đổi mới sáng tạo, công nghiệp văn hóa và kinh tế số được xác định là những động lực tăng trưởng quan trọng. Trong bối cảnh đó, tài sản trí tuệ sẽ ngày càng trở thành nguồn lực phát triển của doanh nghiệp và của cả nền kinh tế.

Muốn khai thác hiệu quả nguồn lực này, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy từ "xử lý vi phạm" sang "quản trị quyền"; từ "đối phó tranh chấp" sang "phòng ngừa rủi ro"; từ "chi phí pháp lý" sang "đầu tư cho tài sản trí tuệ"; từ "sở hữu tác phẩm" sang "quản trị vòng đời của tài sản trí tuệ".

Bản quyền vì thế không chỉ là quyền được pháp luật bảo vệ, mà còn là trách nhiệm phải tôn trọng quyền của người khác. Chỉ khi doanh nghiệp nhận thức đầy đủ cả quyền và nghĩa vụ của mình, đồng thời xây dựng được văn hóa tuân thủ bản quyền, năng lực quản trị tài sản trí tuệ và cơ chế thẩm định bản quyền ngay trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tài sản trí tuệ mới thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh bền vững.

Có thể nói, vụ án vừa qua không chỉ là một vụ việc thực thi pháp luật. Xa hơn, đó là lời nhắc nhở rằng trong nền kinh tế sáng tạo, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp sẽ không còn được đo bằng số lượng sản phẩm bán ra, mà còn được đo bằng khả năng tạo lập, quản trị, khai thác và bảo vệ các tài sản trí tuệ mà doanh nghiệp đang sở hữu. Đó cũng chính là nền tảng để xây dựng một thị trường bản quyền minh bạch, thúc đẩy thương mại hóa tài sản trí tuệ và góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên kinh tế tri thức.

PKT