Trong nhiều năm, khi nhắc đến thực thi quyền sở hữu trí tuệ, phần lớn sự chú ý thường tập trung vào các chiến dịch xử lý vi phạm, chặn website lậu hoặc tăng mức xử phạt hành chính. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy một thị trường bản quyền hiệu quả chưa bao giờ chỉ được xây dựng bằng chế tài. Điều quan trọng hơn nằm ở khả năng hình thành một cơ chế quản lý quyền minh bạch, nơi người sử dụng có thể tiếp cận nội dung hợp pháp thuận tiện, còn chủ sở hữu quyền có thể nhận được doanh thu tương xứng từ việc khai thác tài sản trí tuệ của mình.

Tại nhiều quốc gia phát triển, các tổ chức quản lý tập thể quyền đóng vai trò trung tâm trong hệ sinh thái này. Ở Mỹ, châu Âu, Nhật Bản hay Hàn Quốc, việc sử dụng âm nhạc, phim ảnh, xuất bản phẩm hay dữ liệu nội dung trên môi trường số phần lớn được vận hành thông qua cơ chế cấp phép tập trung. Các tổ chức đại diện tập thể quyền không chỉ thực hiện việc bảo vệ quyền lợi cho tác giả và chủ sở hữu quyền, mà còn đóng vai trò như một hạ tầng trung gian của thị trường, giúp kết nối giữa người sử dụng nội dung với chủ thể quyền thông qua các cơ chế cấp phép rõ ràng và minh bạch.

Mô hình này giúp giải quyết đồng thời nhiều vấn đề. Thay vì mỗi doanh nghiệp, nền tảng hay đơn vị sử dụng phải tự đi tìm từng chủ sở hữu quyền để xin phép, họ có thể tiếp cận thông qua một đầu mối tập trung. Ngược lại, các tác giả và chủ sở hữu quyền cũng không cần tự theo đuổi từng vụ vi phạm nhỏ lẻ, mà có thể nhận tiền bản quyền được thu và phân phối theo cơ chế quản lý tập thể. Chính nhờ đó, nhiều quốc gia đã chuyển từ mô hình “xử lý sau vi phạm” sang mô hình “quản trị quyền chủ động”, trong đó cấp phép và phân phối doanh thu trở thành công cụ quan trọng để giảm vi phạm.

Tại Việt Nam, mô hình quản lý tập thể quyền đã hình thành từ nhiều năm qua với sự tham gia của các tổ chức đại diện quyền tác giả và quyền liên quan trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Có thể kể đến các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực âm nhạc, ghi âm, ghi hình, văn học, xuất bản hay quyền liên quan trong phát sóng và biểu diễn. Trong bối cảnh môi trường số phát triển nhanh, vai trò của các tổ chức này ngày càng trở nên quan trọng khi nhu cầu khai thác nội dung trên nền tảng số, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo tăng mạnh.

Điểm đáng chú ý là hệ thống pháp lý của Việt Nam trong vài năm gần đây cũng đang dần tạo điều kiện cho mô hình này phát triển mạnh hơn. Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022 đã bổ sung nhiều quy định liên quan đến môi trường số và cơ chế khai thác quyền. Nghị định 17/2023/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa hoạt động quản lý, khai thác và bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan, trong khi các sửa đổi mới tại Nghị định 134/2026/NĐ-CP cho thấy nỗ lực cập nhật pháp luật theo thực tiễn công nghệ và mô hình kinh doanh mới.

Song song với đó, Nghị định 341/2026/NĐ-CP về xử phạt hành chính cũng phản ánh xu hướng tăng cường tính răn đe đối với các hành vi xâm phạm trên môi trường số. Tuy nhiên, bài toán thực thi tại Việt Nam hiện nay không còn nằm hoàn toàn ở việc “thiếu luật”, mà nằm ở khả năng vận hành hiệu quả của hệ sinh thái thực thi.

Trong môi trường số, nơi nội dung được sao chép, chia sẻ và phân phối với tốc độ rất lớn, việc chỉ dựa vào thanh tra hoặc xử lý hành chính sẽ khó tạo ra hiệu quả bền vững nếu thiếu cơ chế cấp phép thuận tiện và hệ thống quản lý dữ liệu quyền đủ mạnh. Đây cũng là lý do nhiều quốc gia đã đầu tư mạnh vào các nền tảng công nghệ phục vụ quản lý quyền. Dữ liệu tác phẩm, dữ liệu chủ sở hữu quyền, lịch sử khai thác, doanh thu sử dụng và phân phối tiền bản quyền đều được số hóa và quản lý tập trung. Nhờ đó, việc cấp phép có thể diễn ra nhanh hơn, minh bạch hơn và giảm đáng kể tranh chấp.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, vai trò của dữ liệu quyền càng trở nên quan trọng, bởi việc sử dụng dữ liệu cho huấn luyện AI đang trở thành một trong những vấn đề lớn của sở hữu trí tuệ toàn cầu.

Đối với Việt Nam, giai đoạn hiện nay có thể xem là thời điểm quan trọng để chuyển từ mô hình thực thi mang tính phản ứng sang mô hình quản trị quyền chủ động. Các chỉ đạo gần đây như Chỉ thị 02, Chỉ thị 04-CT/TW và Công điện số 38/CĐ-TTg cho thấy quyết tâm ngày càng rõ của Nhà nước trong việc xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt trên môi trường số. Tuy nhiên, để các chính sách này tạo ra hiệu quả dài hạn, cần đồng thời phát triển một hạ tầng cấp phép và quản lý quyền hiện đại, nơi các tổ chức đại diện tập thể quyền, các đơn vị công nghệ và cơ quan quản lý có thể phối hợp với nhau trong việc xác lập dữ liệu quyền, cấp phép khai thác và phân phối doanh thu minh bạch cho các chủ sở hữu quyền.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy một thị trường bản quyền hiệu quả không được đo chỉ bằng số lượng website vi phạm bị xử lý, mà còn bằng khả năng tạo ra dòng tiền hợp pháp quay trở lại cho người sáng tạo. Khi người sử dụng có thể tiếp cận nội dung hợp pháp thuận tiện với chi phí phù hợp, còn chủ sở hữu quyền thực sự nhận được doanh thu từ tài sản trí tuệ của mình, việc thực thi quyền sở hữu trí tuệ mới có thể vận hành một cách bền vững và tạo ra giá trị thực cho nền kinh tế sáng tạo.

Lê Thị Minh Hằng