Năm dòng Trà Sen được hình thành từ cùng một câu hỏi: Làm thế nào để gìn giữ giá trị của nghề xưa mà vẫn để sản phẩm truyền thống sống được trong đời sống đương đại? 

Từ một nét văn hóa của Hà Nội

Mỗi năm, khi những đầm Sen Bách Diệp bắt đầu nở, cũng là lúc những người làm trà ướp hoa bước vào một mùa nghề đặc biệt. Mùa sen không dài, hương sen lại càng không đợi người. Có những bông hoa chỉ đẹp và thơm nhất trong một khoảng thời gian ngắn của buổi sớm. Vì vậy, phía sau một chén trà sen không chỉ có trà và hoa, mà còn là câu chuyện của mùa vụ, của thời gian, của đôi bàn tay và những kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm làm nghề.

Trong ký ức của nhiều người Hà Nội, trà ướp hoa từng là một phần của nếp sống thanh nhã. Mùa nào thức ấy: xuân có hoa bưởi, hè có sen, nhài, thu có mộc. Người xưa không tìm cách làm cho hương trà thật mạnh, mà mượn hương của hoa để làm cho chén trà trở nên tinh tế hơn. Trong những loài hoa ấy, sen có một vị trí đặc biệt. Sen Bách Diệp với nhiều lớp cánh và hương thơm thanh, sâu từ lâu đã gắn với câu chuyện trà sen Hà Nội. Nhưng để đưa được thứ hương mong manh ấy vào trong cánh trà là một công việc đòi hỏi nhiều thời gian, sự kiên nhẫn và kinh nghiệm. Hoa phải được chọn đúng thời điểm. Gạo sen được tách bằng tay. Trà phải trải qua những lần ướp, sàng, làm khô rồi lại tiếp tục ướp. Người làm trà phải hiểu độ nở của hoa, độ ẩm của gạo sen, khả năng nhận hương của từng loại trà và cả những thay đổi của thời tiết trong từng ngày. Có những tri thức rất khó ghi lại bằng một công thức tuyệt đối. Chúng nằm trong bàn tay, ánh mắt, khứu giác và kinh nghiệm của người làm nghề. Với Thăng Long Chè Việt, đó chính là phần giá trị cần được gìn giữ.

Giữ tinh thần của nghề trong một hình thức mới

Bảo tồn một giá trị truyền thống trong đời sống hiện đại đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời: “Làm thế nào để giữ được cốt lõi của nghề, nhưng sản phẩm vẫn thích nghi với cách sống của con người hôm nay?” Từ câu hỏi ấy, Thăng Long Chè Việt lựa chọn một hướng đi: tôn trọng nguyên liệu tự nhiên và kỹ nghệ ướp hoa, đồng thời nghiên cứu những phương pháp chế biến, bảo quản và sử dụng khác nhau. Cùng từ Sen Bách Diệp, hiện nay Thăng Long Chè Việt phát triển “5 dòng Trà Sen”. Mỗi dòng có một cách thể hiện riêng, nhưng đều bắt đầu từ mong muốn lưu giữ hương hoa và đưa văn hóa trà sen đến gần hơn với đời sống đương đại.

Búp Trà Sen cấp đông – giữ lại một khoảnh khắc mùa hè

Đây có lẽ là cách gần nhất với trải nghiệm thưởng trà trong chính một bông sen. Trà được đưa vào búp sen để tiếp xúc với hương hoa trong cấu trúc tự nhiên của bông sen. Sau quá trình ướp, búp trà được cấp đông nhằm kéo dài thời gian lưu giữ trạng thái của hoa và hương thơm sau mùa hái. Khi pha, người thưởng trà mở từng lớp cánh sen để lấy phần trà bên trong. Bởi vậy, trải nghiệm Búp Trà Sen không chỉ nằm ở chén trà, mà còn ở khoảnh khắc chạm vào bông hoa, mở từng lớp cánh và cảm nhận hương sen của mùa hè như được giữ lại.

Búp Trà Sen sấy lạnh thăng hoa – khi công nghệ đồng hành cùng truyền thống

Nếu cấp đông là một cách kéo dài thời gian lưu giữ búp sen, thì sấy lạnh thăng hoa mở ra một hướng tiếp cận khác. Sau khi trà được ướp trong búp sen, bông sen được xử lý bằng phương pháp sấy lạnh thăng hoa. Mục tiêu không phải thay đổi bản chất của trà sen, mà tìm cách duy trì hình dáng của bông hoa, tăng khả năng bảo quản và giúp một búp trà sen có thể đi xa hơn khỏi mùa sen cũng như khỏi nơi nó được tạo ra. Ở đây, công nghệ không đứng đối lập với truyền thống. Công nghệ trở thành phương tiện để một sản phẩm mang giá trị truyền thống thích nghi tốt hơn với điều kiện bảo quản, vận chuyển và sử dụng của đời sống hiện đại.

Trà ướp Gạo Sen đóng ấm – sự công phu của kỹ nghệ xưa

Nếu hai dòng trà búp kể câu chuyện đưa trà vào trong một bông sen, thì Trà ướp Gạo Sen lại là câu chuyện của một kỹ nghệ khác. Từng bông Sen Bách Diệp được tách để lấy phần gạo sen mang hương thơm đặc trưng. Gạo sen tươi được đem ướp với trà. Sau mỗi lần ướp, trà lại được sàng bỏ gạo, làm khô rồi tiếp tục bước vào một lần ướp mới. Quá trình ấy được lặp lại nhiều lần. Để làm ra một cân trà ướp gạo sen thủ công có thể cần tới hàng trăm, thậm chí gần một nghìn bông sen, tùy mùa hoa, nguyên liệu trà và mức độ hương mong muốn. Nhưng giá trị của trà sen không chỉ nằm ở số lượng hoa. Điều khó nhất là biết “khi nào đủ”. Hương sen phải thấm vào trà nhưng không được lấn át hương trà. Trà phải mang hương hoa nhưng khi uống vẫn nhận ra vị của chính lá trà. Đó là một ranh giới rất mỏng mà người làm nghề phải cảm nhận bằng kinh nghiệm. Với Thăng Long Chè Việt, Trà ướp Gạo Sen đóng ấm là dòng sản phẩm thể hiện rõ nét tinh thần của kỹ nghệ ướp hoa truyền thống: chậm, thủ công và phụ thuộc rất nhiều vào kinh nghiệm của người làm trà. 

Trà ướp Gạo Sen túi lọc – để trà sen bước vào nhịp sống mới

Một giá trị truyền thống chỉ thực sự sống khi nó tiếp tục hiện diện trong đời sống. Không phải ai cũng có sẵn một bộ trà cụ và không phải lúc nào người trẻ cũng có đủ thời gian để ngồi pha một ấm trà theo cách truyền thống. Từ thực tế đó, Thăng Long Chè Việt phát triển Trà ướp Gạo Sen ở dạng túi lọc. Phần trà vẫn bắt đầu từ câu chuyện của gạo sen và kỹ nghệ ướp hương, nhưng cách sử dụng được giản lược để phù hợp hơn với văn phòng, những chuyến đi hay nhịp sống nhanh của người hiện đại. Đằng sau sự thay đổi tưởng như rất nhỏ ấy là một quan niệm: “gìn giữ truyền thống không có nghĩa là buộc thế hệ hôm nay phải sống giống thế hệ hôm qua”. Điều quan trọng là tìm được những hình thức phù hợp để giá trị cũ tiếp tục được sử dụng và trao truyền.

Trà ướp Gạo Sen – Ngói: cuộc gặp của Hoa, Đất, Lửa và Người

Trong năm dòng sản phẩm, Trà ướp Gạo Sen – Ngói mang một câu chuyện khác biệt bởi đây là điểm gặp giữa “kỹ nghệ ướp Sen” và “Kỹ nghệ Sao Ngói” mà Thăng Long Chè Việt đang nghiên cứu, phát triển. Nếu trà ướp gạo sen kể câu chuyện của “Hoa”, thì Trà Ngói kể câu chuyện của “Đất – Lửa – Người”.

Trà Ngói bắt đầu từ một thử nghiệm rất giản dị: sao trà trực tiếp trên một mảnh ngói cũ. Mỗi mẻ thử nghiệm ban đầu chỉ khoảng 30g trà, việc đảo trà trên một mặt ngói nhỏ đòi hỏi sự khéo léo vì lá trà rất dễ bắn ra ngoài. Từ trải nghiệm ấy, Thăng Long Chè Việt giữ lại tinh thần và vật liệu của ngói nhưng cải tiến công cụ: sử dụng chính chất đất tạo nên ngói để chế tác thành chảo gốm sao trà. Công cụ Sao Ngói hiện được phát triển để nâng quy mô lên khoảng 100 g trà mỗi mẻ, trong khi việc canh lửa và đảo trà vẫn hoàn toàn do bàn tay người thợ thực hiện. Khi trà được tạo nên bằng Kỹ nghệ Sao Ngói tiếp tục gặp gạo Sen Bách Diệp, một lớp câu chuyện khác được hình thành.

Đất tạo nên chiếc chảo.

Lửa đánh thức lá trà.

Đôi bàn tay người thợ điều khiển từng mẻ sao.

Và Sen hoàn thiện tầng hương cuối cùng.

Ở dòng trà này, mục tiêu không phải làm cho hương sen mạnh hơn, mà tìm kiếm sự hòa quyện giữa hương hoa, vị trà và dấu ấn của phương pháp chế biến. Trà ướp Gạo Sen – Ngói vì thế là cuộc gặp gỡ của hai kỹ nghệ: kỹ nghệ tạo hương bằng hoa và kỹ nghệ tạo vị bằng đất, lửa cùng đôi bàn tay người Việt.

Năm dòng Trà Sen – một hành trình gìn giữ hương Việt

Nhìn từ sản phẩm, đó là năm dòng Trà Sen khác nhau. Nhưng phía sau năm dòng sản phẩm thực chất là một câu hỏi xuyên suốt: “Làm thế nào để hương Sen Việt tiếp tục sống trong đời sống đương đại?”

Có khi hương sen được giữ trong một búp hoa cấp đông. Có khi bông sen bước qua công nghệ sấy lạnh thăng hoa. Có khi hương hoa đi vào từng cánh trà qua nhiều lần ướp gạo sen. Có khi trà sen được đặt vào một túi lọc nhỏ để theo người trẻ đến văn phòng. Và cũng có khi hương sen gặp đất nung, ngọn lửa và đôi bàn tay người thợ để tạo nên Trà ướp Gạo Sen – Ngói. Hình thức có thể thay đổi. Công nghệ có thể thay đổi. Nhưng điều Thăng Long Chè Việt muốn giữ lại vẫn là hương thật của hoa, vị thật của trà và tri thức của người làm nghề.

Từ tri thức truyền thống đến tài sản của sáng tạo

Trong câu chuyện phát triển các sản phẩm văn hóa Việt Nam hôm nay, bảo tồn và đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải đứng ở hai phía đối lập. Một kỹ nghệ truyền thống hoàn toàn có thể trở thành nền tảng cho những sản phẩm mới nếu giá trị cốt lõi của nó được nhận diện, nghiên cứu và phát triển một cách nghiêm túc. Với trà sen cũng vậy. Điều cần gìn giữ không chỉ là một công thức. Đó còn là hiểu biết về mùa hoa, cách lựa chọn nguyên liệu, kỹ thuật lấy gạo sen, kiểm soát độ ẩm, cách để trà nhận hương, phương pháp làm khô, bảo quản và đặc biệt là khả năng cảm nhận bằng giác quan của người làm nghề. Khi những tri thức ấy được nghiên cứu, hệ thống hóa và kết hợp với công nghệ chế biến, thiết kế sản phẩm, bao bì và những phương thức trải nghiệm mới, sản phẩm truyền thống có thể bước sang một vòng đời khác.

Từ góc nhìn ấy, sở hữu trí tuệ không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ một tên gọi hay một nhãn hiệu. Xa hơn, đó còn là câu chuyện nhận diện những giá trị do con người sáng tạo, xác lập bản sắc, gìn giữ tri thức và gia tăng giá trị cho những sản phẩm được hình thành trên nền tảng văn hóa Việt. Đây cũng là con đường mà Thăng Long Chè Việt đang lựa chọn: không tách sáng tạo khỏi truyền thống, mà lấy chính truyền thống làm nguồn lực cho sáng tạo.

Mùa sen rồi sẽ qua, nhưng hương sen có thể ở lại

Người làm trà hiểu rất rõ một điều: không phải cứ còn hoa là còn làm trà. Đến một thời điểm, khi nắng và những cơn mưa cuối mùa khiến lá sen trên đầm bắt đầu cằn đi, chất lượng và hương hoa thay đổi, người làm nghề phải biết dừng lại. “Không cố. Không tham. Để cây sen được nghỉ, củ sen được nuôi dưỡng dưới bùn và chờ một mùa mới.

Có lẽ chính tính mùa vụ ấy làm cho trà sen trở nên đặc biệt. Con người không thể bắt thiên nhiên cho mình một mùa sen kéo dài mãi mãi. Điều có thể làm là trân trọng mùa hoa khi nó đến, gìn giữ những tri thức được trao truyền và tiếp tục tìm kiếm những cách thức mới để những giá trị ấy đi cùng đời sống. Rồi mùa sen sẽ qua. Những đầm sen lại trở về với những ngày bình lặng. Nhưng trong một búp trà được giữ lại, trong một ấm trà ướp gạo sen, trong một túi trà nhỏ hay trong chén Trà Sen – Ngói còn phảng phất hương hoa… mùa sen vẫn còn ở đó. Và có lẽ, đó cũng là cách một nét văn hóa tiếp tục sống: không nằm yên trong ký ức, mà hiện diện trong đời sống của mỗi thế hệ bằng những hình thức mới.

Mùa sen không đợi người

Sen Bách Diệp vẫn đang nở. Nhưng người làm trà hiểu rằng, không phải cứ còn hoa là còn làm trà. Sen có thời điểm đẹp nhất, thơm nhất. Qua những ngày nắng mưa cuối mùa, lá bắt đầu cằn, hương hoa cũng dần thay đổi. Làm trà sen vì thế cũng là học cách thuận theo tự nhiên: Không cố. Không tham. Biết khi nào nên bắt đầu và biết lúc nào cần dừng lại. Có lẽ vì mùa sen ngắn ngủi nên mỗi chén trà sen lại càng đáng quý.

Thăng Long Chè Việt – Gìn giữ Nếp Chè Việt.

 PV