LTS: Ngày 17/6/2026, Bộ Chính trị ban hành Kết luận số 51-KL/TW Về đẩy mạnh công tác sở hữu trí tuệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trong tình hình mới. Trước đó, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện 38/CĐ-TTg ngày 05/5/2026 Về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Công điện này được ban hành sau khi phía Hoa Kỳ (Đại diện Thương mại Hoa Kỳ - USTR) phát hành Báo cáo Đặc biệt 301 (Special 301 Report), theo đó, xác định Việt Nam là Quốc gia nước ngoài ưu tiên (Priority Foreign Country - PFC).

Các căn cứ cụ thể để USTR xác định Việt Nam là PFC gồm: (1) chưa bảo đảm việc thực thi thường xuyên và hiệu quả để chống vi phạm bản quyền trực tuyến; (2) chưa bảo đảm thực thi đầy đủ nhằm chống tình trạng hàng giả lan rộng; (3) thiếu cơ chế thực thi hiệu quả tại biên giới; (4) thiếu các hành động thực thi đối với việc sử dụng phần mềm không có giấy phép; và (5) thiếu các biện pháp hình sự đối với hành vi đánh cắp tín hiệu truyền hình cáp và vệ tinh.

Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo thực hiện tuyến bài: Từ Báo cáo 301, Công điện 38 đến Kết luận 51: Khi Sở hữu trí tuệ thành tuyến lửa, để chỉ rõ rằng: SHTT không còn là chuyện của Nhà nước. Nó là chuyện cơm áo của từng người, từ người bán áo thun đến người code AI.

Tuyến bài "Từ Báo cáo 301, Công điện 38 đến Kết luận 51: Khi Sở hữu trí tuệ thành tuyến lửa":

Từ Báo cáo 301 đến Kết luận 51: Chuỗi 301 đang “hình sự hóa” sở hữu trí tuệ như thế nào?

Báo cáo 301 và nguy cơ seller Việt mất 'hộ chiếu số'

Từ chiếc áo thun 50k ở Ninh Hiệp đến bản án 3 năm tù – Cái giá của một logo đã thay đổi

Từ gậy bản quyền MCN đến kênh Youtube 0 đồng – Nghịch lý khi chính chủ bị nhận gậy bản quyền

Nếu những bài trước xoay quanh hàng giả, bản quyền và thương mại điện tử, thì câu chuyện lần này trở về với một sản phẩm rất quen thuộc của Việt Nam: hạt gạo. Ít ai nghĩ rằng một đề án phát triển vùng lúa chất lượng cao trong nước lại có thể xuất hiện trong hồ sơ điều tra thương mại của Mỹ. Cũng ít ai hình dung một giống lúa nổi tiếng như ST25 có thể đồng thời liên quan đến ba vấn đề tưởng chừng rất khác nhau: trợ cấp nông nghiệp, lao động cưỡng bức và sở hữu trí tuệ. Nhưng đó chính là bức tranh đang dần hiện rõ trong cuộc điều tra theo Điều 301 của phía Mỹ.

Khi hai văn bản cùng nói về một hạt gạo

Ngày 17/6/2026, Bộ Chính trị ban hành Kết luận 51-KL/TW, trong đó nhấn mạnh sở hữu trí tuệ là một trong những yếu tố cốt lõi để xây dựng năng lực tự chủ chiến lược của quốc gia. Chỉ hơn một tuần trước đó, ngày 9/6, Hiệp hội Lúa gạo Mỹ (USA Rice) đã gửi ý kiến chính thức tới Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR), đề nghị nâng mức thuế đối với gạo nhập khẩu từ Việt Nam cùng một số quốc gia châu Á lên tối thiểu 65%.

Thoạt nhìn, hai văn bản thuộc hai bối cảnh hoàn toàn khác nhau. Một bên bàn về chiến lược phát triển của Việt Nam, bên kia nói về chính sách thương mại của Mỹ. Nhưng điểm giao nhau lại chính là hạt gạo. Trong lập luận của USA Rice, gạo Việt Nam không chỉ bị đặt dấu hỏi về trợ cấp hay lao động, mà còn được liên hệ tới các vấn đề về bảo hộ sở hữu trí tuệ, đặc biệt là chỉ dẫn địa lý và việc bảo vệ các giống lúa chất lượng cao. Điều đó cho thấy, trong thương mại quốc tế hiện nay, những câu chuyện vốn được xem là tách biệt đang ngày càng gắn chặt với nhau.

Vì sao USA Rice đề nghị nâng thuế lên tới 65%?

Trong bản bình luận gửi USTR, USA Rice xây dựng lập luận theo nhiều lớp. Trước hết là vấn đề chi phí sản xuất. Dẫn số liệu của Ủy ban Thương mại Quốc tế Mỹ (USITC), hiệp hội này cho rằng chi phí sản xuất tại Việt Nam và một số nước châu Á thấp hơn đáng kể so với Mỹ, từ đó đặt nghi vấn về điều kiện lao động trong chuỗi sản xuất.

Tiếp đó là câu chuyện về trợ cấp nông nghiệp. Theo USA Rice, nhiều chương trình hỗ trợ trong nước, từ tín dụng ưu đãi, giống cây trồng đến đầu tư hạ tầng, đã tạo ra lợi thế cạnh tranh không công bằng trên thị trường quốc tế.

Cuối cùng là tác động đối với nông dân Mỹ. USA Rice dẫn số liệu cho thấy kim ngạch nhập khẩu gạo vào Mỹ đã tăng lên khoảng 1,5 tỷ USD trong năm 2025, trong khi xuất khẩu gạo của Mỹ giảm từ 2,42 tỷ USD năm 2024 xuống còn 1,89 tỷ USD năm 2025. Theo họ, nếu chỉ áp mức thuế 10% hay 12,5% như phương án ban đầu của USTR thì chưa đủ để bảo vệ ngành sản xuất trong nước.

Từ đó, hiệp hội này đề xuất mức thuế tối thiểu 65%. Đây chưa phải là quyết định cuối cùng, nhưng rõ ràng cho thấy áp lực mà ngành lúa gạo Việt Nam đang phải đối mặt đã lớn hơn rất nhiều so với những tranh chấp thương mại thông thường.

Luật quốc tế và luật của Mỹ không phải lúc nào cũng đi cùng một hướng.

Điều khiến nhiều doanh nghiệp băn khoăn là nếu các chương trình hỗ trợ nông nghiệp của Việt Nam phù hợp với quy định của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), vì sao vẫn có nguy cơ bị áp thuế? Câu trả lời nằm ở chỗ WTO và pháp luật của Mỹ là hai hệ thống khác nhau.

Theo Hiệp định Nông nghiệp của WTO, nhiều khoản hỗ trợ dành cho nghiên cứu giống, phát triển hạ tầng, giảm phát thải hay khuyến nông được xếp vào nhóm “Green Box” – tức là các hình thức hỗ trợ được phép vì không làm méo mó thương mại. Đề án phát triển 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp của Việt Nam về bản chất được xây dựng theo hướng này.

Tuy nhiên, Điều 301 của Luật Thương mại Mỹ lại cho phép Chính phủ Hoa Kỳ đơn phương áp dụng các biện pháp thương mại nếu cho rằng chính sách của nước khác gây thiệt hại cho lợi ích của Mỹ, kể cả khi chưa có kết luận của WTO. Nói cách khác, một chính sách có thể phù hợp với WTO nhưng vẫn trở thành đối tượng của một cuộc điều tra thương mại tại Mỹ. Đó cũng là lý do các doanh nghiệp xuất khẩu không thể chỉ theo dõi các quy định của WTO mà còn phải quan tâm đến diễn biến chính sách tại từng thị trường.

Không chỉ là thuế, rủi ro còn nằm ở cửa khẩu

Một điểm đáng chú ý khác là ngay cả trước khi có quyết định áp thuế, hàng hóa vẫn có thể gặp rủi ro tại cửa khẩu. Theo quy định của Mỹ, nếu cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới (CBP) có căn cứ nghi ngờ hàng hóa liên quan đến lao động cưỡng bức, họ có quyền tạm giữ để yêu cầu doanh nghiệp chứng minh nguồn gốc và điều kiện sản xuất. Điều này đồng nghĩa với việc một lô gạo hoàn toàn đạt tiêu chuẩn chất lượng vẫn có thể bị giữ lại nếu hồ sơ truy xuất nguồn gốc hoặc tài liệu về lao động chưa đầy đủ.

Ở một khía cạnh khác, những tranh chấp liên quan đến giống lúa, nhãn hiệu hay chỉ dẫn địa lý cũng có thể khiến doanh nghiệp gặp thêm rủi ro trong quá trình xuất khẩu. Chỉ cần một số lô hàng sử dụng sai tên gọi hoặc nhãn hiệu của giống ST25, toàn bộ hình ảnh của ngành hàng cũng có thể bị ảnh hưởng. Đó là lý do vì sao sở hữu trí tuệ ngày nay không còn là câu chuyện của phòng nghiên cứu hay viện giống, mà đã trở thành một phần của năng lực cạnh tranh trong xuất khẩu.

Việt Nam đã có những bước đi nào?

Nhìn từ trong nước, có thể thấy nhiều chính sách gần đây đang đi theo hướng tăng cường nền tảng cho ngành lúa gạo. Kết luận 51 nhấn mạnh việc phát triển thị trường tài sản trí tuệ, hoàn thiện cơ chế định giá quyền sở hữu trí tuệ và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý. Nếu áp dụng vào ngành lúa gạo, điều này không chỉ có nghĩa là bảo hộ các giống lúa như ST24, ST25, mà còn là xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, dữ liệu vùng trồng và hồ sơ sản xuất minh bạch.

Song song với đó, Công điện 38 yêu cầu xử lý nghiêm các hành vi sản xuất, kinh doanh hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Trong sáu tháng đầu năm 2026, nhiều vụ án liên quan đến vật tư nông nghiệp giả, phân bón giả hay thuốc bảo vệ thực vật giả đã được khởi tố.

Những động thái này cho thấy Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hệ thống thực thi, dù vẫn còn nhiều việc phải làm. Chẳng hạn, ngành lúa gạo vẫn cần một bộ tiêu chí thống nhất về lao động bền vững, cơ sở dữ liệu truy xuất có khả năng đáp ứng yêu cầu của các thị trường nhập khẩu, cũng như cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp khi xảy ra tranh chấp quốc tế.

Hạt gạo bây giờ cần nhiều hơn chất lượng

Trong nhiều năm, doanh nghiệp xuất khẩu thường tập trung vào năng suất, giá thành và chất lượng sản phẩm. Nhưng trong bối cảnh hiện nay, chừng đó là chưa đủ. Một lô gạo muốn đi xa còn cần hồ sơ truy xuất đầy đủ, thông tin minh bạch về vùng nguyên liệu, bằng chứng về điều kiện lao động và cơ sở pháp lý chứng minh quyền sử dụng giống cây trồng cũng như nhãn hiệu. Nói cách khác, ngoài hạt gạo, doanh nghiệp còn phải xuất khẩu cả dữ liệu. Đó là một thay đổi rất lớn trong tư duy thương mại, nhưng cũng là xu hướng mà hầu hết các thị trường lớn trên thế giới đang hướng tới.

Từ cánh đồng đến bàn đàm phán thương mại

Kết luận 51 coi sở hữu trí tuệ là nguồn lực quan trọng của quốc gia. Với ngành lúa gạo, nguồn lực đó không chỉ nằm ở những giống lúa nổi tiếng như ST24 hay ST25, mà còn nằm ở khả năng chứng minh sản phẩm được tạo ra bằng một chuỗi sản xuất minh bạch, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và các tiêu chuẩn lao động.

Nếu trước đây năng lực cạnh tranh chủ yếu được đo bằng năng suất và giá bán, thì nay còn được đo bằng chất lượng của hồ sơ pháp lý đi kèm từng lô hàng. Có thể nói, hành trình của một hạt gạo Việt Nam không chỉ bắt đầu từ cánh đồng, mà còn đi qua phòng thí nghiệm giống, cơ sở dữ liệu truy xuất, hồ sơ sở hữu trí tuệ và cuối cùng là bàn đàm phán thương mại quốc tế.

Ở bài tiếp theo, chúng ta sẽ chuyển sang một mắt xích quan trọng khác của hệ thống này: cơ chế tài phán chuyên sâu về sở hữu trí tuệ. Vì sao Kết luận 51 đặt ra yêu cầu xây dựng một cơ chế xét xử chuyên biệt và điều đó sẽ tác động như thế nào đến doanh nghiệp, nhà sáng tạo cũng như môi trường đầu tư của Việt Nam?

Phạm Tài