LTS: Ngày 17/6/2026, Bộ Chính trị ban hành Kết luận số 51-KL/TW Về đẩy mạnh công tác sở hữu trí tuệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trong tình hình mới. Trước đó, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện 38/CĐ-TTg ngày 05/5/2026 Về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Công điện này được ban hành sau khi phía Hoa Kỳ (Đại diện Thương mại Hoa Kỳ - USTR) phát hành Báo cáo Đặc biệt 301 (Special 301 Report), theo đó, xác định Việt Nam là Quốc gia nước ngoài ưu tiên (Priority Foreign Country - PFC).

Các căn cứ cụ thể để USTR xác định Việt Nam là PFC gồm: (1) chưa bảo đảm việc thực thi thường xuyên và hiệu quả để chống vi phạm bản quyền trực tuyến; (2) chưa bảo đảm thực thi đầy đủ nhằm chống tình trạng hàng giả lan rộng; (3) thiếu cơ chế thực thi hiệu quả tại biên giới; (4) thiếu các hành động thực thi đối với việc sử dụng phần mềm không có giấy phép; và (5) thiếu các biện pháp hình sự đối với hành vi đánh cắp tín hiệu truyền hình cáp và vệ tinh.

Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo thực hiện tuyến bài: Từ Báo cáo 301, Công điện 38 đến Kết luận 51: Khi Sở hữu trí tuệ thành tuyến lửa, để chỉ rõ rằng: SHTT không còn là chuyện của Nhà nước. Nó là chuyện cơm áo của từng người, từ người bán áo thun đến người code AI.

Tuyến bài "Từ Báo cáo 301, Công điện 38 đến Kết luận 51: Khi Sở hữu trí tuệ thành tuyến lửa":

Từ Báo cáo 301 đến Kết luận 51: Chuỗi 301 đang “hình sự hóa” sở hữu trí tuệ như thế nào?

 Báo cáo 301 và nguy cơ seller Việt mất 'hộ chiếu số'

Nếu bài trước đề cập đến những “hộ chiếu số” của người bán hàng xuyên biên giới như Amazon, Etsy hay USPTO, thì câu chuyện lần này đưa chúng ta trở lại một không gian quen thuộc hơn: các chợ đầu mối, cửa hàng quần áo và những chiếc áo thun mang logo nổi tiếng được bán với giá vài chục nghìn đồng.

Trong nhiều năm, việc kinh doanh những sản phẩm gắn nhãn hiệu nổi tiếng nhưng không được cấp phép dường như đã trở thành hình ảnh quen thuộc ở không ít khu chợ. Người bán thường nghĩ rằng nếu bị phát hiện thì cùng lắm chỉ bị tịch thu hàng hoặc xử phạt hành chính. Tuy nhiên, những diễn biến gần đây cho thấy suy nghĩ đó đang dần trở nên lỗi thời.

Khi “phạt cho tồn tại” không còn là lựa chọn

Sáng ngày 20/6/2026, lực lượng quản lý thị trường phối hợp với cơ quan công an tiến hành kiểm tra hàng loạt ki-ốt kinh doanh quần áo tại chợ Ninh Hiệp, Hà Nội. Kết quả kiểm tra cho thấy hơn 11.400 sản phẩm mang dấu hiệu giả mạo các nhãn hiệu nổi tiếng như Nike, Adidas, Louis Vuitton, Gucci hay Chanel bị tạm giữ. Tổng giá trị lô hàng được xác định lên tới khoảng 4,2 tỷ đồng.

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô vụ việc mà còn ở cách xử lý. Trong số các hồ sơ được lập, nhiều trường hợp đã được chuyển sang cơ quan điều tra để xem xét trách nhiệm hình sự thay vì dừng lại ở xử phạt hành chính như trước đây.

Một chi tiết được nhắc lại trong quá trình làm việc là nhiều tiểu thương vẫn giữ suy nghĩ quen thuộc: nhập một chiếc áo giá khoảng 50.000 đồng, bán hơn 100.000 đồng và nếu có bị phát hiện thì chỉ mất vài triệu đồng tiền phạt. Nhưng thực tế năm 2026 đã khác rất nhiều so với vài năm trước. Cùng thời điểm đó, ở phía bên kia Thái Bình Dương, cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ (CBP) cũng đang giữ lại một container hàng xuất khẩu từ Việt Nam do nghi ngờ vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Hai sự việc diễn ra ở hai quốc gia khác nhau nhưng lại phản ánh cùng một xu hướng: quyền sở hữu trí tuệ đang được thực thi nghiêm khắc hơn trên toàn chuỗi cung ứng, từ khu chợ bán lẻ cho đến cửa khẩu quốc tế.

Luật không mới, nhưng cách thực thi đã thay đổi

Thực tế, các quy định xử lý hình sự đối với hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không phải đến năm 2026 mới xuất hiện. Điều 226 Bộ luật Hình sự đã quy định từ nhiều năm trước rằng hành vi sản xuất hoặc buôn bán hàng giả mạo nhãn hiệu có thể bị xử phạt bằng tiền hoặc phạt tù nếu đạt đến các ngưỡng nhất định về giá trị hàng hóa, mức thu lợi bất chính hoặc tái phạm. Điều đáng nói là trong một thời gian dài, phần lớn các vụ việc được xử lý theo hướng hành chính. Đây cũng là lý do nhiều báo cáo quốc tế, trong đó có Báo cáo 301 của phía Mỹ, thường nhận xét rằng Việt Nam có quy định pháp luật tương đối đầy đủ nhưng việc thực thi chưa đủ sức răn đe.

Từ sau Công điện 38 của Thủ tướng ban hành tháng 5/2026 và đặc biệt là Kết luận 51 của Bộ Chính trị ban hành tháng 6/2026, cách tiếp cận này đang thay đổi. Các cơ quan thực thi được yêu cầu kiên quyết chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra khi có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm. Nói cách khác, nhiều hành vi trước đây thường kết thúc bằng biên bản xử phạt nay có thể dẫn tới một vụ án hình sự. Đó là lý do nhiều chuyên gia cho rằng điều thay đổi lớn nhất không nằm ở nội dung của luật, mà nằm ở quyết tâm áp dụng luật trên thực tế.

Từ những con số đến sự thay đổi trong nhận thức

Nhìn vào số liệu thực thi gần đây có thể thấy xu hướng này khá rõ. Trong các năm trước, số vụ án hình sự liên quan đến sở hữu trí tuệ tương đối khiêm tốn so với quy mô vi phạm trên thị trường. Tuy nhiên, chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, cơ quan chức năng đã khởi tố 90 vụ với 142 bị can liên quan đến các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi cả nước.

Con số này được nhiều chuyên gia xem như một chỉ dấu cho thấy việc thực thi đã bước sang giai đoạn mới. Nếu trước đây mục tiêu chủ yếu là xử lý vi phạm thì hiện nay trọng tâm đã chuyển sang tạo sức răn đe. Điều đó cũng phù hợp với yêu cầu mà phía Mỹ nhiều lần nhấn mạnh trong các Báo cáo 301, đó là cần tăng cường các biện pháp thực thi hình sự đối với hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Cùng một chiếc áo, nhưng rủi ro không còn giống trước

Một thay đổi đáng chú ý khác là khoảng cách giữa rủi ro pháp lý tại Việt Nam và các thị trường phát triển đang ngày càng thu hẹp. Trước đây, nhiều người bán hàng xuyên biên giới thường lo ngại việc bị các thương hiệu lớn khiếu nại hoặc khởi kiện tại Mỹ hơn là nguy cơ bị xử lý trong nước. Một sản phẩm sử dụng trái phép logo nổi tiếng có thể bị gỡ khỏi sàn thương mại điện tử hoặc bị yêu cầu bồi thường dân sự với số tiền rất lớn. Trong khi đó, tại Việt Nam, hậu quả pháp lý thường nhẹ hơn nhiều.

Nhưng khi việc thực thi được siết chặt, cán cân này đang thay đổi. Một hành vi tưởng như đơn giản như in logo của một thương hiệu nổi tiếng lên áo thun để bán có thể đồng thời kéo theo nhiều hệ quả: hàng hóa bị giữ tại cảng, tài khoản bán hàng bị khóa, bị kiện dân sự ở nước ngoài và thậm chí bị xem xét trách nhiệm hình sự tại Việt Nam. Điều này buộc các doanh nghiệp, xưởng sản xuất và cả các hộ kinh doanh nhỏ phải thay đổi cách nhìn về quyền sở hữu trí tuệ. Đây không còn là câu chuyện của các tập đoàn đa quốc gia mà đã trở thành vấn đề liên quan trực tiếp đến hoạt động kinh doanh hàng ngày.

Vì sao điều này liên quan tới cuộc điều tra 301?

Một trong những nội dung quan trọng nhất trong cuộc điều tra 301 về sở hữu trí tuệ là đánh giá năng lực thực thi của quốc gia bị điều tra. Nói cách khác, phía Mỹ không chỉ quan tâm Việt Nam có luật hay không, mà còn quan tâm luật đó được áp dụng như thế nào trên thực tế. Chính vì vậy, những vụ việc như Ninh Hiệp hay các vụ án sở hữu trí tuệ được khởi tố trong thời gian gần đây mang ý nghĩa lớn hơn phạm vi của từng vụ việc riêng lẻ. Chúng trở thành bằng chứng cho thấy cơ quan thực thi đang chuyển từ xử lý hành chính sang xử lý nghiêm khắc hơn khi có dấu hiệu vi phạm. Đây cũng là một trong những yếu tố có thể được sử dụng để chứng minh rằng Việt Nam đang nỗ lực đáp ứng các yêu cầu về thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong bối cảnh các cuộc điều tra thương mại vẫn đang diễn ra.

Giá của một logo đã bước sang trang mới

Trong nhiều năm, một chiếc áo thun gắn logo nổi tiếng được xem là món hàng giá rẻ, dễ bán và mang lại lợi nhuận nhanh chóng. Nhưng khi môi trường pháp lý thay đổi, giá của chiếc logo đó cũng thay đổi theo. Nó không còn chỉ được tính bằng vài nghìn đồng tiền in hay vài triệu đồng tiền phạt. Nó có thể được tính bằng một lô hàng bị giữ tại cảng, một tài khoản thương mại điện tử bị khóa, một vụ kiện dân sự hoặc thậm chí là trách nhiệm hình sự. Có lẽ đó chính là điều mà Kết luận 51 muốn hướng tới khi nhấn mạnh yêu cầu “chấm dứt tình trạng sử dụng trái phép quyền sở hữu trí tuệ”. Không phải bởi những chiếc logo nổi tiếng cần được bảo vệ nhiều hơn trước, mà bởi trong một nền kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ đã trở thành một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia.

Ở bài tiếp theo, câu chuyện sẽ chuyển từ hàng hóa hữu hình sang thế giới nội dung số – nơi những “cú đánh bản quyền” có thể khiến một kênh YouTube đang kiếm tiền tốt bỗng chốc trở về con số 0 chỉ sau vài ngày.

Phạm Tài