Giữa những chén trà cung đình được tái hiện và những ly trà sáng tạo mang hương vị nhiệt đới, một câu hỏi lớn được đặt ra: Tại sao một trong những "cường quốc" sản xuất trà nhưng Việt Nam lại đang bán trà thô "vô danh" trên thị trường toàn cầu?

Điểm nghẽn Trà Việt bán cái mình có chứ không bán cái mình là  

Việt Nam sở hữu những bảo vật tự nhiên mà ít quốc gia nào có được: hàng chục ngàn héc-ta chè San cổ thụ, những vùng nguyên liệu trứ danh như Thái Nguyên, Mộc Châu, Lâm Đồng... Thế nhưng, giá trị kinh tế và cả “vị thế” trà Việt lại chưa tương xứng.

Ông Hoàng Vĩnh Long, Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam, đã chỉ ra nghịch lý: “Chúng ta có rất nhiều nguyên liệu như chè San, chè Ô Long, các giống chè chúng ta đã lai tạo chất lượng rất tốt. Thế nhưng có một nghịch lý... chúng ta lại chưa có thương hiệu nhận diện trà quốc gia. Hiện nay chúng ta đang làm thương hiệu ở cấp độ đơn lẻ, rất ít chỉ đếm trên đầu ngón tay. So với các nước như Nhật Bản, Đài Loan, Srilanka, họ bán thương hiệu chứ không chỉ đơn thuần là bán trà bột. Thế nhưng Việt Nam lại đang bán cái vô danh, bán sản phẩm chè thô vô danh.”

Sự vô danh này khiến giá trị kinh tế của chè Việt bị phụ thuộc vào người mua nước ngoài. Để giải quyết, ông Long nhấn mạnh vào hai trụ cột: Chất lượng đồng nhất và Câu chuyện bản sắc.

“Hiện nay chất lượng trà của chúng ta còn thiếu sự đồng nhất... Thời gian tới, cùng với các doanh nghiệp, các HTX, địa phương chúng ta cần có mã số vùng trồng, định lại chất lượng của các tiêu chuẩn sản phẩm chè... Chúng ta phải có danh. Phải định danh các thương hiệu kết hợp bản sắc thì chất lượng và giá trị chè của chúng ta mới nâng cao được.”

Bên cạnh đó, mỗi dòng trà cần phải mang theo một câu chuyện. Đó là câu chuyện về cây chè 300 – 1000 năm tuổi gắn liền với bản sắc các dân tộc H’Mông, Dao ở Suối Giàng hay Hà Giang... Đó là câu chuyện công phu ướp hương của Trà Sen Hồ Tây, một tinh hoa không nơi nào trên thế giới có được.

Trà Việt sẵn sàng “đối thoại” với bất kỳ “cường quốc” Trà nào trên thế giới

Cái mà Trà Việt đang sở hữu để làm nên thương hiệu chính là chiều sâu văn hóa và lợi ích y dược. Ông Nguyễn Công Tuấn Hạ - Trợ lý Chủ tịch thương hiệu DOIDEP – Phụ trách chiến lược phát triển trà DOIDEP khẳng định: “Chúng ta quên mất rằng, cái chúng ta đang có nó đã là khác biệt, đặc biệt và độc nhất.” Gốc rễ thương hiệu trà Việt phải là kể về văn hóa, và phải dám đối thoại trực diện với các nền văn hóa trà lớn khác.

“Tại một sự kiện diễn ra tại Đà Nẵng, một bên là trà Nhật Bản một bên là trà Việt, đối thoại là muốn đối về lịch sử, văn hóa trà, đối về sản phẩm, trà cụ, đối về cách pha trà, đối về cách thưởng trà… đối tất cả. Khi đối thoại trực diện như vậy chúng ta có thể tự tin tự hào bởi vì văn hóa trà Việt quá xuất sắc.”, ông Tuấn Hạ khẳng định bản thân thương hiệu Trà DOIDEP của ông cũng được phát triển dựa trên bản sắc văn hóa không tách rời.

Trong kỷ nguyên mới, yếu tố sức khỏe trở thành động lực tiêu dùng mạnh mẽ. Chuyên gia phát triển sản phẩm trà - Lê Độ đưa ra số liệu đáng chú ý:

“Một số liệu thống kê cho thấy tại Việt Nam năm 2021, sau khi diễn ra đại dịch Covid-19, khách hàng hiện nay không chỉ chú trọng ngon nữa mà phải tốt cho sức khỏe... Trà hiện hữu trong mọi hoạt động, văn hóa từng lứa tuổi. Khách hàng giờ đây không chỉ cần rẻ mà còn cần an toàn, không chỉ cần đẹp mà còn cần thật.”

Ông Lê Độ tin tưởng vào sự khởi sắc trong 3-5 năm tới, khi ngay tại TP.HCM, thành phố của cà phê, sản lượng tiêu thụ trà qua thống kê phần mềm tính tiền hiện đang có sự dịch chuyển mạnh mẽ “bằng hoặc gần như vượt cà phê.”

Thế hệ mới sáng tạo và khát vọng kiến tạo “phố trà” di dưỡng tinh thần Huế

Khí đông se lạnh của cố đô dường như tan biến khi ấm trà reo lên, hương thơm thanh mát phảng phất từ những gian trà đạo và cả trà đương đại tại Cung Trường Sanh nơi diễn ra Festival Trà Quốc tế Huế 2025 khiến du khách tìm thấy một không gian để làm mới tinh thần.

Hàng trăm người yêu trà, từ những người sành sỏi đến du khách lần đầu tiên ghé thăm, chăm chú theo dõi các trà nhân pha trà trong không gian tinh tế và lắng đọng. Du khách quốc tế kinh ngạc trước nghi thức tái hiện Trà Ngự Hoàng Cung, nơi tinh hoa ẩm thực trà được nâng lên tầm nghệ thuật.

Cũng tại sự kiện này, cuộc thi Teatender sôi động và hứng khởi hơn hẳn. Đây là nơi thế hệ trẻ, những người pha chế trà đầy nhiệt huyết trình diễn kỹ năng sáng tạo của mình. Bàn pha chế với dụng cụ hiện đại, bình lắc và những nguyên liệu mix-match táo bạo.

Một cô gái trẻ đến từ Hà Nội, thí sinh Lê Nguyễn Quỳnh Giang khiến mọi người trầm trồ với món “Trà Thị Tấm Cám” đầy cảm xúc. Thí sinh này không chỉ pha một ly trà mà còn kể câu chuyện cổ tích Tấm Cám bằng hương vị. Vị giác của du khách lần đầu tiên được khám phá những tầng lớp hương vị hoàn toàn mới: trà được ủ lạnh cùng đá suốt 18 tiếng để giải phóng dải hương nhiệt đới, hòa quyện vị ngọt mềm mại của quả thị cùng cái gắt gỏng của kombucha và chút chát tinh tế của trà San cổ thụ.

Bà Trần Thị Thanh Nhị - Quán quân Tea Masters Cup Viet Nam 2019, Giám khảo cuộc thi phấn khích: “Món trà này nổi lên vị trà hơn của các bạn trước. Tôi cũng rất thích phần trang trí, décor của bạn... đã đưa quả thị vào cốc trà, để quả thị nổi lên bạn thí sinh đã sử dụng hoa khô rất dễ thương.”

Cơ sở để hình thành sự sáng tạo đột phá chính là sự đa dạng tuyệt vời của văn hóa trà Việt. “Việt Nam có nền tảng văn hóa trà phải nói là xuất sắc của thế giới. Sự đa dạng đến từ uống trà theo lối mộc mạc, giản đơn, uống trà theo lối hoa mỹ, cầu kỳ, tinh tế, uống trà theo lối tinh hoa cung đình ngày xưa... Sự đa dạng chính là cơ sở cơ bản để giới trẻ sáng tạo.”

Sự sáng tạo này được giới trẻ cụ thể hóa thành các sản phẩm cao cấp, tiện ích. Ông Lê Độ chỉ ra: “Hiện tại trên thị trường có cả những loại trà sữa San Tuyết, trà sữa Phổ Nhĩ, Trà sữa Ô Long... với phân khúc giá 55.000-65.000/ly.” Sự xuất hiện của các sản phẩm trà cao cấp mix & match này cho thấy một sự chuyển dịch rõ rệt về phân khúc và chất lượng.

Ông Hoàng Vĩnh Long nhận định: “Bản thân của Huế đã có cách uống trà rất văn hóa trong đó có văn hóa cung đình... Đây là nơi triều đình phong kiến cuối cùng của Việt Nam nên đang lưu giữ kiến trúc và không gian cố đô. Người du lịch ngày nay muốn chậm lại, tĩnh lặng lại và trà giúp được điều đó.”

Với nhận thức sâu sắc về tiềm năng này, bà Trần Thị Hoài Trâm, Giám đốc Sở Du lịch TP Huế – Trưởng Ban tổ chức Festival Trà Quốc tế Huế 2025, chia sẻ với Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo về định hướng đột phá gắn trà với du lịch: “Chúng tôi mong muốn hình thành phố trà ở tại một cung đường trong thành nội của TP Huế. Cùng với đó hoạt động trải nghiệm trà tại Hoàng Cung đại nội Huế. Chúng tôi cũng sẽ sắp đặt để hình thành và đưa khách du lịch vào trải nghiệm cùng Đêm Hoàng Cung ở Huế.”

Trong khi trà không phải là sản phẩm chủ đạo của Huế, thì không gian ở đây lại rất lý tưởng cho việc tiêu thụ và thưởng thức trà. Việc tổ chức các hoạt động thưởng trà, pha chế trà thường xuyên tại các vườn di tích như vườn Thiệu Phương sẽ tạo nên một cung đường văn hóa trà độc đáo, biến cố đô không chỉ là nơi chiêm ngưỡng di sản mà còn là nơi trải nghiệm sự tĩnh lặng, tinh tế của văn hóa trà Việt. Đây chính là bước đi chiến lược để trà Việt Nam, bắt đầu từ Huế, định danh cả về sản phẩm lẫn phong cách thưởng thức gắn với văn hóa ngàn năm trà Việt và khẳng định giá trị tinh hoa của mình trên bản đồ trà thế giới.

Và người yêu Huế, yêu trà có quyền được chờ đợi một ngày nào trong Lễ hội Hoàng Mai, hay từ phong trào Hoàng Mai trước ngõ, du khách tới Huế có thể tìm thấy niềm vui ở mọi con phố, ngõ nhà khi bước chậm lại ngồi xuống bên tách trà để cảm nhận khung cảnh và di dưỡng tinh thần.

Nền tảng vững chắc nhất để Trà Việt có thể “sánh vai” với những “cường quốc” trà khác trên thế giới không chỉ nằm ở sản phẩm, mà ở giá trị tinh thần. Chủ tịch Hiệp hội chè Việt Nam nhận định: “Cơ sở để hình thành sáng tạo chính là dựa trên mảnh đất tinh hoa. Chúng ta thấy là Việt Nam có nền tảng văn hóa trà phải nói là xuất sắc của thế giới. Khi cảm thụ được minh triết của văn hóa Việt Nam chúng ta hãy mở cánh cửa minh triết của trà Việt Nam sẽ thấy rõ.”

Minh triết ấy không chỉ giới hạn trong nghi lễ cầu kỳ. Nó nằm ngay trong sự đa dạng của cách thưởng thức: Nuôi tâm dưỡng tính khi uống trà, uống trà để bồi đắp tri thức, tìm kiếm sự tĩnh lặng nội tâm – điều mà du khách quốc tế đến Huế đang tìm kiếm. Tinh hoa cung đình với việc uống trà theo lối ngoại giao, với khát vọng Quốc thái dân an của. Câu chuyện này được chuyển hóa thành khát vọng hòa bình, hội nhập, hợp tác và kết nối với thế giới trong kỷ nguyên mới.

Sự đa dạng ấy chính là sức mạnh cạnh tranh của Trà Việt, cho phép giới trẻ sáng tạo không cần phải "làm gì cho giống người ta" mà bắt đầu từ gốc rễ văn hóa của chính mình.

Bên cạnh đó, khát vọng định danh thương hiệu quốc gia phải đi đôi với sự minh bạch và an toàn. Trong bối cảnh hiện đại, chất lượng không chỉ là cảm quan mà phải là quy chuẩn.

Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam nhấn mạnh sự cần thiết của việc Quản lý Chỉ dẫn Địa lý. Dù Việt Nam đã đăng ký thành công nhiều Chỉ dẫn địa lý như Chè Tân Cương Thái Nguyên, Chè San Tuyết Suối Giàng,… nhưng việc quản lý thực tế còn chưa chặt.

“Hiện nay, một số Chỉ dẫn địa lý... đã đăng ký để có chứng nhận nhưng việc quản lý đăng ký cho các nhà trà, sản phẩm trà còn yếu nên chưa phát huy được tác dụng. Những người tham gia gắn chỉ dẫn địa lý phải có trách nhiệm, sản xuất đảm bảo chất lượng theo chỉ dẫn địa lý.”

Thậm chí, tình trạng lợi dụng thương hiệu vẫn xảy ra, như trường hợp một công ty ở Ninh Bình lợi dụng nhãn hiệu tập thể chè Thái Nguyên để đóng gói chè không rõ nguồn gốc mới đây có sự vào cuộc của công an và quản lý thị trường địa phương. Để giải quyết vấn đề này, các cơ quan quản lý và doanh nghiệp phải tận dụng công nghệ để siết chặt chuỗi sản xuất an toàn.

“Nếu mua chè có thương hiệu, có bao bì, nhãn mác, địa chỉ, truy xuất nguồn gốc thì hoàn toàn yên tâm”, ông Long nói thêm.

Bảo Hòa