LTS: Ngày 17/6/2026, Bộ Chính trị ban hành Kết luận số 51-KL/TW Về đẩy mạnh công tác sở hữu trí tuệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trong tình hình mới. Trước đó, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện 38/CĐ-TTg ngày 05/5/2026 Về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Công điện này được ban hành sau khi phía Hoa Kỳ (Đại diện Thương mại Hoa Kỳ - USTR) phát hành Báo cáo Đặc biệt 301 (Special 301 Report), theo đó, xác định Việt Nam là Quốc gia nước ngoài ưu tiên (Priority Foreign Country - PFC).

Các căn cứ cụ thể để USTR xác định Việt Nam là PFC gồm: (1) chưa bảo đảm việc thực thi thường xuyên và hiệu quả để chống vi phạm bản quyền trực tuyến; (2) chưa bảo đảm thực thi đầy đủ nhằm chống tình trạng hàng giả lan rộng; (3) thiếu cơ chế thực thi hiệu quả tại biên giới; (4) thiếu các hành động thực thi đối với việc sử dụng phần mềm không có giấy phép; và (5) thiếu các biện pháp hình sự đối với hành vi đánh cắp tín hiệu truyền hình cáp và vệ tinh.

Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo thực hiện tuyến bài: Từ Báo cáo 301, Công điện 38 đến Kết luận 51: Khi Sở hữu trí tuệ thành tuyến lửa, để chỉ rõ rằng: SHTT không còn là chuyện của Nhà nước. Nó là chuyện cơm áo của từng người, từ người bán áo thun đến người code AI.

Trong nhiều năm, câu chuyện sở hữu trí tuệ (SHTT) ở Việt Nam thường được nhìn nhận như một vấn đề hành chính. Một cửa hàng bán hàng nhái có thể bị xử phạt vài triệu đồng. Một website phim lậu bị yêu cầu gỡ bỏ nội dung. Một doanh nghiệp sử dụng nhãn hiệu của người khác thường kết thúc bằng biên bản xử phạt hoặc thỏa thuận dân sự.

Nhưng từ năm 2025 đến nay, một chuỗi sự kiện mới đang cho thấy cách tiếp cận đó đã thay đổi. SHTT không còn đơn thuần là câu chuyện giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp, mà đang trở thành vấn đề gắn trực tiếp với thương mại quốc tế, xuất khẩu và thậm chí là trách nhiệm hình sự.

Khi sở hữu trí tuệ không còn dừng ở xử phạt hành chính

Ngày 17/6/2026, Bộ Chính trị ban hành Kết luận 51-KL/TW. Trong rất nhiều nội dung liên quan đến khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, có một chi tiết đặc biệt đáng chú ý: yêu cầu tăng cường chế tài xử lý vi phạm và nghiên cứu hình thành cơ chế tài phán chuyên sâu về sở hữu trí tuệ.

Nếu nhìn ngược lại chỉ hơn một tháng trước đó, ngày 5/5/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện 38/CĐ-TTg, yêu cầu Bộ Công an tập trung điều tra, khởi tố các vụ án trọng điểm liên quan đến hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Hai văn bản được ban hành cách nhau 41 ngày nhưng cùng phát đi một tín hiệu rõ ràng: Việt Nam đang chuyển trọng tâm từ xử lý hành chính sang tăng cường thực thi bằng công cụ hình sự.

Sự thay đổi này không chỉ xuất phát từ nhu cầu nội tại của nền kinh tế mà còn đến từ áp lực bên ngoài. Ngày 30/4/2025, Việt Nam bị đưa vào nhóm Priority Foreign Country trong Báo cáo 301 của phía Mỹ. Chỉ một tháng sau, ngày 29/5/2025, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ khởi động điều tra 301 về sở hữu trí tuệ. Đến ngày 3/6/2026, một cuộc điều tra khác liên quan đến lao động cưỡng bức tiếp tục được mở ra cùng đề xuất áp thuế 12,5%. Dù khác nhau về nội dung, cả ba động thái đều xoay quanh một nhận xét chung: Việt Nam chưa thực thi đủ mạnh các quy định liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ và chống hàng giả.

Từ cảng biển nước Mỹ đến nhà xưởng tại Việt Nam

Nếu nhìn sang Mỹ, có thể thấy việc thực thi SHTT từ lâu đã không dừng lại ở xử phạt hành chính. Theo Đạo luật Smoot-Hawley, cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ (CBP) có quyền giữ hàng hóa tại cảng nếu nghi ngờ liên quan đến lao động cưỡng bức. Trong khi đó, Mục 337 của Luật Thuế quan năm 1930 cho phép ngăn chặn hàng hóa vi phạm bằng sáng chế hoặc nhãn hiệu trước khi chúng được lưu thông trên thị trường.

Ở Việt Nam, Điều 226 Bộ luật Hình sự quy định hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có thể bị phạt tù tới 3 năm và phạt tiền tới 1 tỷ đồng. Tuy nhiên, trên thực tế nhiều năm qua, số vụ khởi tố theo điều luật này khá hạn chế. Đây cũng là điểm liên tục bị phía Mỹ nhắc đến trong các Báo cáo 301.

Từ sau Công điện 38, thực tiễn đã bắt đầu có sự thay đổi. Tháng 4/2026, cơ quan điều tra triệt phá Fmovies – website phim lậu từng được xem là một trong những hệ thống vi phạm bản quyền lớn nhất thế giới, đặt máy chủ tại Hà Nội. Hai đối tượng liên quan bị khởi tố. Tháng 5/2026, Công an Nghệ An khởi tố đường dây sản xuất hàng giả quy mô khoảng 300 tỷ đồng và tạm giam bốn bị can. Đến tháng 6/2026, nhiều vụ việc bán hàng giả mạo nhãn hiệu tại TP.HCM đã được chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra thay vì chỉ xử phạt hành chính như trước. Những động thái này phản ánh đúng tinh thần mà Kết luận 51 gọi là “góp phần tạo chuyển biến căn bản về công tác sở hữu trí tuệ trong thời gian tới”.

Một chiếc áo ở Los Angeles có thể dẫn đến vụ án ở Long An

Để hình dung rõ hơn sự thay đổi này, hãy thử nhìn vào một tình huống giả định nhưng hoàn toàn có thể xảy ra. Một container áo thun xuất khẩu sang Mỹ bị CBP giữ lại tại cảng Los Angeles do nghi ngờ sử dụng trái phép logo Nike. Sau khi chủ sở hữu nhãn hiệu xác nhận đây là hàng giả, lô hàng bị tiêu hủy và doanh nghiệp xuất khẩu mất khoảng 80.000 USD giá trị hàng hóa.

Câu chuyện không dừng lại ở đó. Thông qua các cơ chế hợp tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ giữa hai nước, thông tin về lô hàng có thể được chuyển tới cơ quan chức năng Việt Nam. Từ dữ liệu đó, cơ quan điều tra tiến hành kiểm tra nhà xưởng sản xuất, phát hiện máy móc, tem nhãn và hàng hóa vi phạm.

Nếu như vài năm trước, vụ việc có thể khép lại bằng một quyết định xử phạt hành chính thì hiện nay khả năng khởi tố hình sự đã trở nên thực tế hơn rất nhiều. Đó cũng chính là vòng phản hồi mà phía Mỹ mong muốn nhìn thấy: phát hiện vi phạm tại cửa khẩu, xử lý tận gốc tại nơi sản xuất, từ đó chứng minh năng lực thực thi của quốc gia xuất khẩu.

Cơ hội và thách thức của một giai đoạn mới

Việc tăng cường xử lý hình sự chắc chắn sẽ tạo hiệu ứng răn đe mạnh hơn nhiều so với các mức phạt hành chính trước đây. Một bản án tù có thể tác động đến nhận thức xã hội mạnh hơn hàng trăm quyết định xử phạt nhỏ lẻ. Tuy nhiên, mặt trái của quá trình này cũng cần được nhìn nhận thận trọng. Nếu số lượng vụ án tăng lên trong khi năng lực xét xử chuyên sâu chưa theo kịp, nguy cơ phát sinh những bản án thiếu nhất quán hoặc những tranh chấp kéo dài là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Đây cũng là lý do Kết luận 51 đề cập đến việc nghiên cứu cơ chế tài phán chuyên sâu về sở hữu trí tuệ.

Bên cạnh đó, không ít doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh hiện nay vẫn còn thiếu kiến thức về SHTT. Nhiều người chưa phân biệt rõ đâu là hàng hóa vi phạm nhãn hiệu, đâu là hành vi có thể dẫn tới trách nhiệm hình sự. Vì vậy, cùng với việc siết chặt thực thi, Kết luận 51 cũng đặt ra yêu cầu không thể thiếu: “xây dựng văn hóa tôn trọng sáng tạo và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong toàn xã hội”.

Có thể nói, chuỗi sự kiện từ Báo cáo 301, Công điện 38 đến Kết luận 51 đang đánh dấu một bước ngoặt mới. Sở hữu trí tuệ không còn là câu chuyện của những tờ biên bản xử phạt vài triệu đồng. Nó đã trở thành một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong bài tiếp theo, chúng ta sẽ thấy tác động của sự thay đổi này không chỉ dừng ở nhà máy hay cửa khẩu, mà đã đi thẳng vào tài khoản Amazon, Etsy và các nền tảng thương mại điện tử toàn cầu của người Việt.

Phạm Tài