AI không phải lý do để cắt giảm con người

Trong vài năm trở lại đây, trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành tâm điểm của chiến lược chuyển đổi số trên phạm vi toàn cầu. Hàng nghìn tỷ USD đang được đổ vào hạ tầng điện toán, trung tâm dữ liệu, chip AI và các mô hình ngôn ngữ lớn. Cùng với làn sóng đầu tư đó là những đợt tái cấu trúc quy mô lớn tại nhiều tập đoàn công nghệ, nơi hàng trăm nghìn lao động, kể cả những kỹ sư trình độ cao, lần lượt rời khỏi doanh nghiệp.

Điểm đáng chú ý là phần lớn các quyết định cắt giảm nhân sự đều được giải thích bằng một lý do quen thuộc: doanh nghiệp cần chuẩn bị cho kỷ nguyên AI.

Lập luận này dần trở thành một "chân lý" mới trong giới công nghệ, đến mức rất ít người đặt câu hỏi liệu AI có thực sự là nguyên nhân dẫn tới việc thu hẹp lực lượng lao động, hay đây chỉ là cách các doanh nghiệp tối ưu cấu trúc chi phí trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Khi chuyển đổi số bị hiểu thành cắt giảm con người

Không thể phủ nhận AI đang tạo ra bước nhảy vọt về năng suất. Các mô hình ngôn ngữ lớn có thể hỗ trợ lập trình, phân tích dữ liệu, tổng hợp thông tin hay sáng tạo nội dung với tốc độ chưa từng có. Tuy nhiên, tại không ít doanh nghiệp, chuyển đổi số dường như đang được hiểu theo một công thức khá đơn giản: nhiều dữ liệu hơn, nhiều AI hơn và ít nhân sự hơn.

Trong cách tiếp cận này, dữ liệu được ví như "mỏ dầu" của thời đại số, AI trở thành động cơ tăng trưởng mới, còn lao động chủ yếu được nhìn nhận như một khoản chi phí cần tối ưu.

Hệ quả là báo cáo tài chính có thể cải thiện đáng kể sau mỗi đợt tinh giản nhân sự. Chi phí vận hành giảm xuống, lợi nhuận ngắn hạn tăng lên, tỷ suất lợi nhuận trên mỗi nhân viên được cải thiện. Tuy nhiên, những con số tích cực ấy chưa chắc phản ánh sự gia tăng giá trị thực của doanh nghiệp.

Bởi tối ưu chi phí và tạo ra giá trị là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau.

Giá trị dài hạn không nằm trên bảng lương

Trong quản trị doanh nghiệp, cắt giảm nhân sự luôn là biện pháp nhanh nhất để cải thiện lợi nhuận ngắn hạn. Nhưng sức mạnh cạnh tranh lâu dài chưa bao giờ được quyết định bởi số lượng nhân viên còn lại trên bảng lương.

Điều tạo nên giá trị của một doanh nghiệp là khả năng đổi mới sản phẩm, tích lũy tri thức, duy trì niềm tin của khách hàng, cải tiến quy trình vận hành và xây dựng văn hóa tổ chức. Những yếu tố này đều bắt nguồn từ con người trước khi được chuyển hóa thành dữ liệu, phần mềm hay thuật toán.

Lịch sử các cuộc cách mạng công nghiệp đã chứng minh điều đó.

Máy hơi nước không tự tạo ra cuộc cách mạng sản xuất nếu không có những người thợ biết vận hành và cải tiến nó.

Điện không làm thay đổi nền kinh tế nếu thiếu đội ngũ kỹ sư thiết kế và phát triển hệ thống điện.

Máy tính và Internet cũng không thể tạo ra nền kinh tế số nếu hàng tỷ con người không học cách sử dụng chúng để làm việc, kinh doanh và sáng tạo.

AI cũng không phải ngoại lệ.

Điểm khác biệt của thời đại hiện nay nằm ở chỗ nhiều doanh nghiệp dường như đang coi việc thích nghi với công nghệ mới là trách nhiệm của người lao động nhiều hơn là trách nhiệm của chính tổ chức.

Đầu tư hàng tỷ USD cho AI nhưng để nhân viên tự học

Một thực tế khá phổ biến hiện nay là doanh nghiệp sẵn sàng chi hàng tỷ USD xây dựng trung tâm dữ liệu, mua quyền sử dụng các mô hình AI tiên tiến hoặc mở rộng hạ tầng tính toán, nhưng lại xem việc học cách khai thác AI là nhiệm vụ cá nhân của người lao động.

Nhân viên được khuyến khích tự học ngoài giờ, tự chi trả chi phí đào tạo và tự thích nghi nếu không muốn bị thay thế.

Cách tiếp cận này vô hình trung chuyển phần lớn chi phí chuyển đổi số sang người lao động, trong khi doanh nghiệp lại là bên hưởng lợi nhiều nhất từ sự gia tăng năng suất.

Nếu nhìn lại các giai đoạn phát triển công nghiệp trước đây, điều này gần như không xảy ra.

Không một hãng hàng không nào đầu tư đội bay mới rồi yêu cầu phi công tự bỏ tiền học lái.

Không một bệnh viện nào lắp đặt robot phẫu thuật nhưng lại để bác sĩ tự tìm cách làm chủ công nghệ.

Không một nhà máy nào mua dây chuyền sản xuất hiện đại rồi giao toàn bộ trách nhiệm đào tạo cho công nhân.

Trong mọi cuộc cách mạng công nghệ, đào tạo luôn được xem là một phần của khoản đầu tư. Bởi công nghệ chỉ phát huy giá trị khi con người biết cách khai thác nó.

Tài sản vô hình dễ bị bỏ quên

Một trong những sai lầm phổ biến của nhiều doanh nghiệp là chỉ nhìn thấy chi phí tiền lương mà chưa đánh giá đầy đủ giá trị của tri thức tích lũy trong đội ngũ nhân sự.

Mỗi người lao động không chỉ mang theo kỹ năng chuyên môn mà còn sở hữu hiểu biết về khách hàng, kinh nghiệm xử lý tình huống, quy trình nội bộ, mạng lưới quan hệ và văn hóa tổ chức. Phần lớn những tài sản này không được ghi chép đầy đủ trong bất kỳ cơ sở dữ liệu nào.

Khi một nhân sự rời khỏi doanh nghiệp, phần vốn tri thức đó cũng biến mất theo.

Khoản mất mát này hiếm khi xuất hiện trên bảng cân đối kế toán nhưng lại tác động trực tiếp tới năng lực đổi mới sáng tạo, khả năng thích ứng và lợi thế cạnh tranh trong dài hạn.

Dữ liệu không tự tạo ra giá trị

Một nghịch lý đang xuất hiện trong nền kinh tế số là nhiều doanh nghiệp nỗ lực tích lũy dữ liệu nhưng lại đánh mất chính nguồn tạo ra dữ liệu có giá trị nhất.

Dữ liệu không tự sinh ra trong các trung tâm dữ liệu.

Mọi bộ dữ liệu chất lượng đều là kết quả của hàng triệu giờ nghiên cứu, sản xuất, giao dịch, sáng tạo và tương tác của con người.

Tương tự, AI cũng không tự tạo ra tri thức nếu không có lượng tri thức do con người tạo dựng để học hỏi.

Nói cách khác, AI không thay thế nguồn gốc của giá trị mà chủ yếu khuếch đại tốc độ xử lý, khả năng phân tích và hiệu quả khai thác những giá trị đã tồn tại.

Giá trị nằm trong sự kết hợp giữa con người và AI

Từ thực tế này, ngày càng nhiều nhà nghiên cứu bắt đầu xem xét lại nguồn gốc của giá trị trong nền kinh tế số.

Một trong những hướng tiếp cận mới là Học thuyết Trường Kinh tế Thống nhất (Unified Economic Field Theory, UEFT). Khung tư duy này cho rằng giá trị không nằm riêng ở lao động, dữ liệu hay công nghệ mà được tạo ra từ sự tương tác của tất cả các yếu tố trong cùng một hệ thống kinh tế.

Theo cách tiếp cận này, dữ liệu là kết quả được số hóa từ hoạt động của con người; AI là công cụ giúp khai thác dữ liệu hiệu quả hơn; còn con người vẫn là chủ thể duy nhất liên tục tạo ra tri thức, đổi mới và giá trị mới.

Nếu giả định này được chứng minh, việc coi dữ liệu là tài sản chiến lược nhưng xem lao động chỉ là chi phí cần cắt giảm sẽ trở thành một nghịch lý về mặt kinh tế.

Thước đo mới của năng lực cạnh tranh

Trong kỷ nguyên AI, thành công của doanh nghiệp có lẽ không nên được đo bằng số lượng nhân sự bị cắt giảm hay mức tiết kiệm chi phí sau tự động hóa.

Quan trọng hơn là doanh nghiệp đã đầu tư bao nhiêu cho việc nâng cao kỹ năng của người lao động, chuyển hóa được bao nhiêu kinh nghiệm thành tri thức số và tạo ra bao nhiêu giá trị mới từ sự kết hợp giữa trí tuệ con người với trí tuệ nhân tạo.

Đó mới là những chỉ số phản ánh năng lực cạnh tranh bền vững.

Bởi xét đến cùng, lợi thế về thuật toán hay hạ tầng tính toán đều có thể bị san bằng theo thời gian. Công nghệ ngày càng phổ cập, chi phí ngày càng giảm và các mô hình AI liên tục được thay thế bởi những thế hệ mới mạnh hơn.

Điều khó sao chép nhất vẫn là một lực lượng lao động được đào tạo liên tục, biết sử dụng AI để mở rộng năng lực sáng tạo thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào AI.

Con người vẫn là "mỏ vàng" của nền kinh tế số

Kinh tế số chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của dữ liệu hay thuật toán.

Đó trước hết là câu chuyện về cách con người tạo ra giá trị trong một môi trường công nghệ mới.

AI có thể thay đổi công cụ lao động, tự động hóa nhiều quy trình và nâng cao năng suất, nhưng không làm thay đổi quy luật cốt lõi của nền kinh tế: mọi giá trị bền vững đều bắt nguồn từ tri thức, kinh nghiệm và khả năng sáng tạo của con người.

Doanh nghiệp coi AI là lý do để cắt giảm đầu tư vào con người có thể đạt được lợi nhuận ấn tượng trong ngắn hạn, nhưng cũng đối mặt nguy cơ đánh mất nguồn vốn chiến lược quan trọng nhất của mình.

Ngược lại, những doanh nghiệp xem AI là công cụ để nâng cao năng lực con người, thay vì thay thế con người, sẽ có nhiều cơ hội tạo dựng lợi thế cạnh tranh bền vững trong nhiều thập kỷ tới.

Bởi trong nền kinh tế số, "kho vàng" lớn nhất chưa bao giờ nằm trong các trung tâm dữ liệu hay những mô hình AI ngày càng thông minh hơn. Kho vàng ấy vẫn nằm ở chính con người, nguồn gốc của dữ liệu, tri thức, đổi mới sáng tạo và mọi giá trị mà công nghệ có thể khuếch đại.

Phạm Tài