Chuyển đổi số, đặc biệt là ứng dụng AI, không chỉ là xu hướng công nghệ mà còn là yêu cầu cấp thiết để giải quyết những thách thức chưa từng có của ngành.

Ngành nông nghiệp Việt Nam đang đối diện với thách thức kép: một mặt là các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, xâm nhập mặn đe dọa trực tiếp đến năng suất; mặt khác là sự suy giảm mạnh mẽ của lực lượng lao động nông nghiệp. Thống kê cho thấy, lực lượng lao động trong ngành đã giảm tới 37,2% trong một thập kỷ qua, trong khi tỷ lệ lao động qua đào tạo còn rất khiêm tốn.

Trước áp lực phải tăng sản lượng nông nghiệp ít nhất 70% vào năm 2050 để nuôi sống 9 tỷ người, các phương thức canh tác truyền thống không còn phù hợp. Trước thực tế đó, ứng dụng AI đang tạo ra một cuộc cách mạng về năng suất và hiệu quả thông qua việc chuyển đổi từ canh tác dựa trên kinh nghiệm sang canh tác dựa trên dữ liệu thời gian thực.

Các hệ thống AI phân tích dữ liệu khổng lồ từ cảm biến, vệ tinh và máy bay không người lái (drone) để giám sát sức khỏe cây trồng và điều kiện đất đai. Điều này cho phép áp dụng công nghệ tưới tiêu và bón phân biến đổi (VRT), giúp tiết kiệm tài nguyên triệt để.

Các nghiên cứu cho thấy, AI có thể cắt giảm chi phí vận hành lên tới 31% cho các loại cây trồng chính. Đơn cử tại Việt Nam, hệ thống VNPT Smart Agri đã chứng minh khả năng tiết kiệm 30-40% lượng nước tưới nhờ công nghệ tưới tiêu thông minh.

Công nghệ thị giác máy tính (Computer Vision) tích hợp AI có khả năng phát hiện sớm các dấu hiệu sâu bệnh, thiếu hụt dinh dưỡng mà mắt thường khó nhận biết. Việc phát hiện sớm cho phép xử lý cục bộ, chính xác, giảm thiểu đáng kể lượng thuốc bảo vệ thực vật được sử dụng, từ đó bảo vệ môi trường và sức khỏe người tiêu dùng.

Để giải quyết bài toán thiếu hụt lao động, robot tích hợp AI đang được triển khai để thực hiện các công việc lặp đi lặp lại như gieo hạt, làm cỏ và thu hoạch. Những robot này có khả năng nhận diện nông sản chín để thu hoạch chính xác, giảm tổn thất sau thu hoạch và giảm sự phụ thuộc vào nhân công thủ công.

Vai trò của AI không chỉ dừng lại ở cánh đồng mà còn mở rộng ra toàn bộ chuỗi cung ứng, định hình một nền nông nghiệp xanh và bền vững.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, truy xuất nguồn gốc là "tấm vé thông hành" cho nông sản Việt. Các hệ thống quản lý số hóa nhật ký canh tác giúp quản lý toàn diện từ vật tư đầu vào đến sản phẩm đầu ra. Thông qua mã QR và AI, người tiêu dùng và đối tác có thể kiểm chứng thông tin minh bạch, tạo niềm tin vững chắc cho nông sản Việt.

Các thuật toán phân tích dự báo (Predictive Analytics) giúp nông dân và doanh nghiệp dự báo nhu cầu thị trường, biến động giá cả và thời tiết. Điều này giúp chuyển đổi tư duy sản xuất từ "có gì bán nấy" sang "bán cái thị trường cần", tránh tình trạng sản xuất ồ ạt dẫn đến tình trạng "được mùa mất giá" kéo dài.

AI cũng là trợ lực quan trọng cho xu hướng nông nghiệp tái sinh (Regenerative Agriculture). Bằng cách tối ưu hóa đầu vào và hỗ trợ các thực hành như luân canh, giảm làm đất, AI giúp cải thiện sức khỏe đất và đa dạng sinh học. CEO của Syngenta Group, ông Erik Fyrwald, khẳng định sự kết hợp giữa nông nghiệp tái sinh và công nghệ số không chỉ giúp nông dân tăng lợi nhuận mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc giảm phát thải khí nhà kính.

Mặc dù tiềm năng rất lớn, thị trường AI trong nông nghiệp toàn cầu được dự báo đạt 16,92 tỷ USD vào năm 2034, nhưng việc triển khai tại Việt Nam vẫn đối mặt với chi phí đầu tư cao, sự thiếu đồng bộ về hạ tầng internet tại nông thôn, thiếu cơ sở dữ liệu nông nghiệp chuẩn hóa (Big Data) và sự thiếu hụt nhân lực có kỹ năng số.

Để AI thực sự đi vào đời sống nông nghiệp, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp: Nhà nước cần có cơ chế hỗ trợ tài chính, tín dụng ưu đãi cho nông dân và hợp tác xã; tăng cường các chương trình khuyến nông số, đào tạo kỹ năng vận hành công nghệ; và thiết lập cơ sở dữ liệu nông nghiệp tập trung, chuẩn hóa.

Ứng dụng AI trong nông nghiệp không còn là câu chuyện của tương lai xa mà là xu thế tất yếu của hiện tại. Đây là "chìa khóa" để giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa nhu cầu lương thực ngày càng tăng và tài nguyên ngày càng cạn kiệt, giúp nông nghiệp Việt Nam vươn tầm mạnh mẽ trên bản đồ nông sản thế giới.

Minh Vân