Trong tư duy phát triển truyền thống, hạ tầng thường được hiểu là những công trình hữu hình: đường sá, cảng biển, khu công nghiệp, hệ thống điện nước. Nhưng bước sang thế kỷ XXI, khi động lực tăng trưởng dịch chuyển mạnh sang khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, khái niệm hạ tầng đã mở rộng sang một không gian mới: hạ tầng tri thức.

Đó không chỉ là trường đại học, viện nghiên cứu hay phòng thí nghiệm. Hạ tầng tri thức bao gồm toàn bộ hệ sinh thái tạo ra, tích lũy, lan tỏa và ứng dụng hiểu biết: từ cơ sở nghiên cứu nền tảng, mạng lưới chuyên gia, hệ thống dữ liệu mở, đến các cơ chế chuyển giao công nghệ và môi trường chính sách khuyến khích sáng tạo. Ở cấp độ quốc gia, đây chính là “lớp nền vô hình” nâng đỡ mọi hoạt động kinh tế – xã hội.

Thực tiễn thế giới cho thấy, những quốc gia đi xa trên con đường phát triển đều sớm đầu tư cho hạ tầng tri thức, thậm chí trước cả hạ tầng vật chất. Các phòng thí nghiệm quốc gia, trung tâm công nghệ tích hợp, mạng lưới nghiên cứu liên ngành không chỉ làm nhiệm vụ khoa học thuần túy, mà đóng vai trò như những “nhà máy sản xuất hiểu biết”. Từ đó, tri thức được chuyển hóa thành công nghệ, tiêu chuẩn, quy trình, rồi thấm sâu vào sản xuất, quản trị và đời sống xã hội.

Điểm đáng chú ý là đầu tư cho tri thức luôn mang tính dài hạn. Khác với một tuyến đường có thể nhìn thấy ngay hiệu quả lưu thông, hạ tầng tri thức đòi hỏi sự kiên nhẫn chiến lược. Một phòng thí nghiệm hôm nay có thể chưa tạo ra sản phẩm thương mại, nhưng sau 10–15 năm sẽ trở thành nguồn phát minh, nhân lực chất lượng cao và năng lực công nghệ cốt lõi. Những quốc gia hiểu điều này không hỏi “bao giờ thu hồi vốn”, mà hỏi “năng lực quốc gia sẽ ở đâu sau một thế hệ”.

Ở chiều ngược lại, nếu chỉ coi tri thức là phần phụ trợ – tức là thứ có thì tốt, không có cũng chưa ảnh hưởng ngay – thì phát triển sẽ sớm chạm trần. Khi đó, nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu công nghệ, doanh nghiệp khó vươn lên chuỗi giá trị cao, còn chính sách thường phải chạy theo các biến động bên ngoài. Không có hạ tầng tri thức đủ mạnh, mọi nỗ lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng đều thiếu điểm tựa bền vững.

Điều cốt lõi nằm ở cách nhìn: tri thức không chỉ để tạo ra sản phẩm mới, mà để hình thành năng lực học hỏi của toàn xã hội. Một quốc gia mạnh không phải vì sở hữu vài công nghệ nổi bật, mà vì có khả năng liên tục tiếp thu cái mới, cải tiến cái cũ và tự tạo ra lời giải cho những bài toán phát triển của chính mình. Năng lực đó chỉ hình thành khi tri thức được tổ chức thành hệ thống, được đầu tư bài bản và được vận hành như một loại hạ tầng công.

Với các nền kinh tế đang phát triển, bài toán không phải là sao chép mô hình của nước khác, mà là xây dựng cấu trúc hạ tầng tri thức phù hợp với điều kiện trong nước. Điều này bao gồm việc kết nối chặt chẽ giữa nghiên cứu – đào tạo – sản xuất, hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo gắn với nhu cầu thực tiễn, đồng thời tạo môi trường để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình tạo ra tri thức. Khi khu vực công đóng vai trò kiến tạo, còn khu vực tư nhân trở thành đối tác đồng hành, tri thức mới thực sự đi vào dòng chảy kinh tế.

Một khía cạnh khác thường bị xem nhẹ là quản trị tri thức. Không chỉ cần nơi tạo ra tri thức, mà còn cần cơ chế chia sẻ, tích hợp và sử dụng hiệu quả. Dữ liệu khoa học, kết quả nghiên cứu, sáng chế nếu không được kết nối thành mạng lưới mở thì sẽ nằm rải rác, manh mún và khó tạo tác động lan tỏa. Trong bối cảnh chuyển đổi số, hạ tầng tri thức ngày càng gắn chặt với hạ tầng dữ liệu, tạo nên nền tảng cho chính phủ số, kinh tế số và xã hội số.

Nhìn rộng hơn, đầu tư cho tri thức cũng chính là đầu tư cho chủ quyền phát triển. Một quốc gia làm chủ được tri thức cốt lõi sẽ chủ động hơn trước biến động toàn cầu, giảm phụ thuộc vào bên ngoài và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị quốc tế. Ngược lại, nếu thiếu nền tảng này, khoảng cách phát triển không chỉ được đo bằng thu nhập, mà bằng khả năng tự quyết định con đường đi của mình.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng dựa nhiều vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, việc coi tri thức như một loại hạ tầng phát triển không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu. Đó là cách để chuyển từ tăng trưởng dựa trên nguồn lực hữu hạn sang phát triển dựa trên nguồn lực vô hạn – nguồn lực của trí tuệ con người.

Ở tầng sâu nhất, xây dựng hạ tầng tri thức chính là xây dựng tương lai. Khi tri thức được đặt đúng vị trí trong chiến lược phát triển, quốc gia không chỉ tạo ra nhiều sản phẩm hơn, mà còn tạo ra năng lực tự làm mới mình. Và đó mới là nền tảng vững chắc cho một hành trình phát triển dài hạn.

Đức Tài