Nếu Houjicha gợi nhắc đến câu chuyện của ngọn lửa; nếu Nham trà gợi đến núi đá và thổ nhưỡng; nếu những dòng trà sao chảo thủ công của Hàn Quốc khiến người ta nhớ đến đôi bàn tay nghệ nhân; thì Trà Ngói muốn kể một câu chuyện của riêng mình – câu chuyện của Đất, của Lửa và của đôi bàn tay người Việt. Đất tạo nên chiếc chảo. Lửa đánh thức lá trà. Đôi bàn tay người ướp trà, sao trà giữ gìn sự cân bằng giữa hai điều ấy. Và cũng từ đó, một dòng trà mang tên Trà Ngói dần hình thành.

Từ một mẻ trà nhỏ đến một câu hỏi lớn

Câu chuyện Trà Ngói không bắt đầu bằng một kế hoạch tạo ra sản phẩm mới, mà bắt đầu từ một mẻ trà ướp hoa mộc chưa tới 200 g. Lượng trà quá ít để đưa vào máy sao thông thường. Trong tình huống ấy, một thử nghiệm rất giản dị xuất hiện: sao trà trực tiếp trên một mảnh ngói cũ. Mảnh ngói được đặt trên nguồn nhiệt, trà được rải lên mặt ngói và đảo hoàn toàn bằng tay. 

Những thử nghiệm ấy khó hơn tưởng tượng. Mỗi lượt chỉ có thể sao khoảng 30g trà. Mặt ngói nhỏ, lá trà nhẹ, rất dễ bắn ra ngoài khi đảo. Người sao phải liên tục quan sát màu lá, cảm nhận nhiệt và điều chỉnh lửa. Một mẻ trà nhỏ vì vậy đòi hỏi khá nhiều thời gian và sự tập trung.

Nhưng sau khi trà nguội, một điều thú vị xuất hiện. Hương trà trở nên khác hơn - không phải mùi khói rõ rệt, mà là một thoáng khói rất nhẹ, đi cùng những liên tưởng đến gạo rang và cốm mới. Vị trà có cảm giác đầy nhưng mềm hơn, chát và đắng dịu xuống, hậu vị thanh và kéo dài.

Điều đáng quý nhất không nằm ở việc lập tức kết luận rằng một phương pháp mới đã ra đời, mà nằm ở câu hỏi được mở ra: Vì sao cùng là nhiệt, nhưng khi nhiệt đi qua đất nung rồi mới tác động lên lá chè, cảm nhận về hương vị lại khác? Và nếu sự khác biệt ấy có thể lặp lại, liệu có thể phát triển nó thành một kỹ nghệ ổn định hơn? Từ câu hỏi đó, hành trình Trà Ngói thực sự bắt đầu.

Không giữ nguyên mảnh ngói, mà giữ lấy tinh thần của ngói

Nếu tiếp tục sao trà trên những mảnh ngói cũ, câu chuyện có lẽ chỉ dừng ở một trải nghiệm thú vị, bởi mảnh ngói vốn được sinh ra để lợp mái nhà, không phải để sao chè. Diện tích nhỏ khiến lượng trà mỗi mẻ quá ít, bề mặt không thuận lợi cho thao tác đảo, và việc kiểm soát lá trà trong quá trình sao cũng rất khó khăn.

Vì vậy, hướng đi được lựa chọn không phải là giữ nguyên hình dáng của mảnh ngói, mà là giữ lại chất đất tạo nên ngói và tinh thần của vật liệu đất nung. Từ chất đất dùng để làm ngói, Thăng Long Chè Việt bắt đầu phát triển một chiếc chảo gốm chuyên dùng để sao chè. Chiếc chảo phải đủ rộng để người làm trà có thể đảo thuận tay hơn; độ cong phải giữ được lá chè trong lòng chảo; độ dày phải đảm bảo khả năng tích nhiệt, truyền nhiệt và chịu nhiệt; và quan trọng hơn, chiếc chảo vẫn phải giữ được đặc tính cốt lõi của đất nung. Tinh thần nung ngói truyền thống bằng rơm và vỏ trấu cũng trở thành một phần trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện công cụ.

Từ mỗi lượt khoảng 30 g trên mảnh ngói cũ, chảo gốm mới giúp nâng quy mô lên khoảng 100g trà/mẻ. Nếu xét theo năng suất sản xuất hiện đại, 100g vẫn là một con số rất nhỏ. Nhưng đó lại chính là giới hạn được chủ động giữ lại. Bởi Kỹ nghệ Sao Ngói không nhằm thay thế con người bằng máy móc, mà được xây dựng để bàn tay người làm trà vẫn hiện diện trong từng mẻ sao.

Người sao phải canh lửa, phải đảo trà hoàn toàn bằng tay, phải quan sát màu lá, nghe tiếng trà, cảm nhận độ khô, nhận biết mùi hương và điều chỉnh nhiệt trong từng giai đoạn. Ở đó, kỹ thuật không tách rời người thợ. Bàn tay, kinh nghiệm và cảm giác của người làm trà chính là một phần của kỹ nghệ.

Đất – Lửa – Người

Qua quá trình thử nghiệm, ba yếu tố dần trở thành ba trụ cột của Trà Ngói: Đất – Lửa – Người. Đất là vật liệu đứng giữa ngọn lửa và lá chè. Lửa tạo ra nhiệt, nhưng nhiệt không tác động trực tiếp lên trà; nó đi qua đất nung, được đất hấp thụ, tích giữ rồi truyền lại cho lá chè. Người là yếu tố giữ cho mối quan hệ giữa đất và lửa không vượt khỏi sự cân bằng, phải liên tục quan sát, điều chỉnh và đưa ra quyết định trong suốt quá trình sao.

Vì thế, tinh thần của Trà Ngói có thể được cô đọng trong ba câu: Đất giữ lửa. Lửa đánh thức lá trà. Con người đánh thức ký ức. Và có lẽ chính ở chữ “ký ức”, Trà Ngói bắt đầu bước ra khỏi phạm vi của một kỹ thuật chế biến đơn thuần.

Chiếc chảo đất nung không chỉ truyền nhiệt

Một chiếc chảo gốm, về mặt công năng, trước hết là một dụng cụ truyền nhiệt. Nhưng với Trà Ngói, chiếc chảo còn mang theo một lớp nghĩa khác: Nó lưu giữ ký ức. Đó là ký ức của mái nhà lợp ngói, ký ức của căn bếp Việt, ký ức của làn khói lam chiều, ký ức của những mùa lúa mới, và ký ức của một ấm trà được pha sau một ngày lao động, khi những người thân trở về và cùng ngồi lại bên nhau.

Đất, ngói, bếp, lửa và lá chè đều là những vật liệu rất đỗi bình dị trong đời sống người Việt. Nhưng khi được đặt lại trong một mối quan hệ mới, những vật liệu ấy có thể tạo nên một trải nghiệm mới. Trà Ngói vì vậy không chỉ muốn tìm kiếm một hương vị khác của lá chè; nó còn muốn kể lại một phần ký ức Việt bằng chính những vật liệu rất quen thuộc của đời sống Việt.

Những hương vị gợi đến cốm, gạo rang hay chút khói nhẹ không phải là những hương được bổ sung vào trà. Chúng là những liên tưởng cảm quan xuất hiện trong quá trình chế biến và thưởng thức. Vì vậy, Trà Ngói không được định vị như một loại trà tẩm hay ướp hương khói. Giá trị cốt lõi vẫn phải đến từ chính lá chè và sự chuyển hóa của lá chè qua một phương thức xử lý nhiệt đặc thù.

Trong một chén Trà Ngói, người uống trước hết vẫn thưởng thức hương vị của trà. Nhưng nếu đủ chậm, có thể họ sẽ bắt gặp ở đó một cảm giác rất quen: một phần ký ức của làng quê Việt Nam.

Từ một cách làm đến Kỹ nghệ Sao Ngói

Khi một thử nghiệm cho kết quả thú vị một lần, đó có thể chỉ là sự tình cờ. Nhưng khi muốn kết quả ấy có khả năng lặp lại, thử nghiệm phải bước sang một giai đoạn khác: giai đoạn đặt câu hỏi, ghi chép và chuẩn hóa. Chất đất nào phù hợp? Chảo nên dày bao nhiêu? Độ cong của lòng chảo như thế nào? Nguồn nhiệt nên được bố trí ra sao? Khoảng cách từ lửa tới đáy chảo bao nhiêu là thích hợp? Một mẻ trà bao nhiêu gam? Khi nào tăng nhiệt, khi nào hạ nhiệt? Nhịp đảo trà thay đổi như thế nào trong từng giai đoạn? Mỗi câu hỏi đều phải được trả lời bằng thực nghiệm.

Khi một thử nghiệm cho kết quả thú vị một lần, đó có thể chỉ là sự tình cờ. Nhưng khi muốn kết quả ấy có khả năng lặp lại, thử nghiệm phải bước sang một giai đoạn khác: giai đoạn đặt câu hỏi, ghi chép và chuẩn hóa. Chất đất nào phù hợp? Chảo nên dày bao nhiêu? Độ cong của lòng chảo như thế nào? Nguồn nhiệt nên được bố trí ra sao? Khoảng cách từ lửa tới đáy chảo bao nhiêu là thích hợp? Một mẻ trà bao nhiêu gam? Khi nào tăng nhiệt, khi nào hạ nhiệt? Nhịp đảo trà thay đổi như thế nào trong từng giai đoạn? Mỗi câu hỏi đều phải được trả lời bằng thực nghiệm.

Song song với chiếc chảo, hệ bếp gốm cũng được nghiên cứu để phù hợp hơn với cách chế biến. Từ đó, câu chuyện không còn chỉ nằm trong một mảnh ngói hay một chiếc chảo, mà bắt đầu hình thành một hệ thống gồm vật liệu, công cụ, nhiệt, thao tác và kinh nghiệm của người làm trà. Thăng Long Chè Việt gọi phương pháp đang từng bước được hoàn thiện này là Kỹ nghệ Sao Ngói, và sản phẩm trà được tạo nên từ kỹ nghệ ấy mang tên Trà Ngói.

Hai tên gọi cần được phân định rõ ràng: Trà Ngói là tên của dòng trà, còn Kỹ nghệ Sao Ngói là tên của kỹ nghệ chế biến tạo nên Trà Ngói. Bởi giá trị của sản phẩm không chỉ nằm trong gói trà thành phẩm, mà còn nằm trong tri thức, công cụ, cách tổ chức nhiệt, thao tác, kinh nghiệm và toàn bộ quá trình nghiên cứu đã tạo nên sản phẩm đó.

Đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải rời khỏi truyền thống

Khi nói tới đổi mới sáng tạo, chúng ta thường nghĩ đến công nghệ cao, máy móc hiện đại hay tự động hóa. Nhưng đổi mới sáng tạo cũng có thể bắt đầu từ một việc rất khác: nhìn lại những vật liệu và tri thức rất quen thuộc bằng một câu hỏi mới.

Ngói đã đi cùng đời sống người Việt qua nhiều thế hệ. Đất nung hiện diện trên mái nhà, trong chum, vại, nồi niêu và những gian bếp. Chè và chén trà cũng đã đi sâu vào đời sống người Việt từ sinh hoạt gia đình đến tiếp khách, giao đãi và văn hóa thưởng trà.

Khi đất nung và lá chè gặp nhau trong một cách thức mới, truyền thống không còn chỉ là thứ được bảo tồn nguyên trạng; nó có thể trở thành nguồn lực của sáng tạo. Một chất đất từng làm nên viên ngói có thể trở thành vật liệu của một công cụ sao trà. Một tinh thần nung truyền thống có thể gợi mở cách nghiên cứu nhiệt. Một chiếc bếp gốm có thể được thiết kế lại để đáp ứng nhu cầu của người làm trà hôm nay. Ở đó, quá khứ không bị sao chép, mà trở thành nền móng để tạo ra điều mới.

Khi sáng tạo cần được nhận diện như một tài sản trí tuệ

Hành trình của Trà Ngói cũng đặt ra một câu chuyện quan trọng đối với những doanh nghiệp phát triển sản phẩm trên nền văn hóa truyền thống - đó là câu chuyện về sở hữu trí tuệ. Một sản phẩm mới không chỉ có một công thức. Xung quanh nó có thể hình thành một hệ sinh thái giá trị gồm tên gọi, thiết kế công cụ, kiểu dáng, hệ nhận diện, dữ liệu thử nghiệm, bí quyết kỹ thuật, quy trình, câu chuyện thương hiệu và phương pháp tổ chức sản xuất.

Với Trà Ngói, giá trị không chỉ nằm trong 100 g trà của một mẻ sao. Đằng sau nó là hành trình từ mảnh ngói đến chảo gốm; những thử nghiệm về đất và nhiệt; quá trình thiết kế bếp; cách tổ chức một mẻ trà; thao tác sao; tên gọi Trà Ngói; định danh Kỹ nghệ Sao Ngói; và hệ giá trị Đất - Lửa - Người.

Nhìn dưới góc độ đó, sở hữu trí tuệ không nên chỉ được nghĩ tới khi sản phẩm đã nổi tiếng và bắt đầu xuất hiện nguy cơ bị sao chép; nó nên đồng hành với sáng tạo ngay từ khi sản phẩm đang được hình thành. Việc lưu giữ bản vẽ, ghi chép thử nghiệm, chuẩn hóa tên gọi, xây dựng hệ nhận diện và nghiên cứu khả năng bảo hộ phù hợp không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp, mà quan trọng hơn, đó là cách doanh nghiệp nhận diện chính xác những tài sản trí tuệ mình đang tạo ra.

Đặc biệt, với những sản phẩm hình thành trên nền văn hóa truyền thống, sự phân định này càng quan trọng. Di sản, tri thức cộng đồng hay vật liệu truyền thống không phải là thứ một doanh nghiệp có thể nhận làm tài sản riêng. Nhưng từ những nền tảng chung ấy, những nghiên cứu, thiết kế, tên gọi, giải pháp, phương pháp và sáng tạo cụ thể do doanh nghiệp phát triển có thể hình thành những lớp giá trị trí tuệ mới cần được nhận diện và bảo vệ phù hợp.

Đó cũng có thể là một cách để doanh nghiệp Việt bước đi cùng di sản: Không chiếm hữu di sản, mà sáng tạo từ di sản. Không đóng khung truyền thống, mà tạo thêm giá trị mới trên nền truyền thống.

Từ người làm trà đến người làm đất

Một điều thú vị trong hành trình của Trà Ngói là khi người làm trà bắt đầu đặt câu hỏi về chiếc chảo, họ cũng phải tìm đến những người hiểu đất. Khi chiếc chảo gốm cần một độ dày nhất định, một khả năng chịu nhiệt nhất định và một hình dáng phù hợp với thao tác sao trà, kinh nghiệm của người làm chè là chưa đủ - cần có tri thức của người làm gốm: hiểu độ co của đất, hiểu quá trình tạo hình, hiểu nhiệt độ nung và hiểu cấu trúc vật liệu. Khi chiếc bếp cần được thiết kế lại, lại cần thêm những lần đo, thử, chỉnh sửa.

Ở đó, sáng tạo trở thành cuộc gặp giữa nhiều loại tri thức: người làm trà hiểu lá chè, người làm gốm hiểu đất và lửa, người thiết kế hiểu hình khối và công năng, còn thực nghiệm là nơi tất cả gặp nhau. Điều ấy cho thấy làng nghề truyền thống không nhất thiết chỉ tồn tại bằng cách tiếp tục làm lại những sản phẩm đã có từ nhiều đời. Nếu tri thức của nghệ nhân được kết nối với nhu cầu mới, thiết kế mới và doanh nghiệp, làng nghề có thể trở thành một phần của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Một chiếc chảo sao trà bằng đất nung có thể là một vật dụng rất nhỏ. Nhưng phía sau nó là câu chuyện lớn hơn về khả năng đưa tri thức thủ công của người Việt vào những sản phẩm mới của đời sống đương đại.

Một hành trình vẫn đang tiếp tục

Trà Ngói chưa phải là một câu chuyện đã khép lại. Từ mảnh ngói ban đầu đến chiếc chảo sao; từ chiếc chảo đến bếp gốm; từ một thử nghiệm nhỏ đến việc từng bước xác lập Kỹ nghệ Sao Ngói, vẫn còn nhiều điều cần tiếp tục nghiên cứu. Mỗi loại trà có thể phản ứng khác nhau với nhiệt. Mỗi loại đất có thể tạo ra đặc tính tích và truyền nhiệt khác nhau. Độ dày của chảo, cấu trúc bếp, ngọn lửa, thời gian sao và bàn tay người thợ đều có thể làm thay đổi kết quả cuối cùng. Vì vậy, thay vì biến Trà Ngói thành một câu chuyện huyền bí, điều Thăng Long Chè Việt muốn tiếp tục làm là: quan sát - thử nghiệm - ghi chép - hoàn thiện.

Bởi có lẽ đó mới chính là tinh thần đáng giữ nhất từ mảnh ngói đầu tiên: Một vật rất bình thường có thể mở ra một hướng đi mới nếu con người chịu dừng lại để quan sát; một vật liệu truyền thống có thể bước vào đời sống hiện đại khi chúng ta không chỉ nhìn nó bằng công năng cũ; một làng nghề có thể tiếp tục sống khi tri thức của nghệ nhân được đặt vào những bài toán mới; và một sản phẩm Việt có thể tạo ra giá trị lâu dài khi phía sau sản phẩm ấy không chỉ có một câu chuyện đẹp, mà còn có nghiên cứu, kỹ nghệ, sự sáng tạo và ý thức xây dựng tài sản trí tuệ.

Trà Ngói bắt đầu từ một mẻ trà ướp hoa mộc chưa tới 200g, từ những lượt sao khoảng 30g trên một mảnh ngói cũ. Rồi từ chính chất đất tạo nên viên ngói, một chiếc chảo được tạo ra để mỗi mẻ có thể nâng lên khoảng 100g – vẫn đủ nhỏ để người làm trà đứng bên bếp, tự tay đảo từng lượt trà và tự mình canh từng nhịp lửa. Nếu chỉ nhìn vào con số, khoảng cách từ 30g đến 100g không phải là một bước tiến lớn về năng suất. Những câu chuyện chưa bao giờ nằm ở năng suất. Đó là hành trình đi từ một tình huống đến một thử nghiệm; từ thử nghiệm đến một câu hỏi; từ câu hỏi đến một công cụ; từ công cụ đến một kỹ nghệ; và từ kỹ nghệ đến một định danh.

Định danh ấy mang một cái tên rất giản dị: TRÀ NGÓI. Phía sau hai chữ ấy là ba yếu tố mà người làm trà muốn tiếp tục gìn giữ: ĐẤT – LỬA – NGƯỜI.

Đất tạo nên chiếc chảo. Lửa đánh thức lá trà. Đôi bàn tay người Việt giữ gìn sự cân bằng giữa Đất và Lửa. Và trong từng chén Trà Ngói, người uống không chỉ tìm thấy hương vị của lá chè, mà có thể còn chạm vào một phần ký ức của làng quê Việt Nam.