LỜI TÒA SOẠN: Bản quyền âm nhạc và cơ chế quản lý tập thể quyền (CMO) tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn biến động chưa từng có. Sau hàng loạt biến cố pháp lý và các vụ án hình sự chấn động liên quan đến mảng nội dung số, hạ tầng tài chính cũng như tư cách vận hành của các tổ chức đại diện tập thể – điển hình là Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam (VCPMC) – đã bộc lộ những lỗ hổng thể chế trầm trọng.

Nhằm mang đến cái nhìn toàn diện, khách quan và trực diện vào bản chất vấn đề, Tạp chí Sở hữu trí tuệ & Sáng tạo khởi đăng Chuyên đề báo chí chuyên sâu 5 kỳ: "Tổ chức và hoạt động của các tổ chức quản lý tập thể quyền (CMO) tại Việt Nam: Từ thực tiễn pháp lý đến yêu cầu minh bạch tài chính". Loạt bài sẽ đi sâu phân tích từ khung khổ pháp lý, rào cản thể chế, những "góc khuất" trong hoạt động thu - chi tài chính, cho đến các giải pháp căn cơ nhằm lành mạnh hóa thị trường bản quyền trong kỷ nguyên số.

Những năm gần đây, sự bùng nổ của hạ tầng công nghệ số đã biến âm nhạc từ những chiếc đĩa CD hay băng cassette vật lý thành hàng tỷ dòng dữ liệu luân chuyển mỗi giây trên YouTube, Spotify, TikTok hay Facebook. Trong không gian số hóa không biên giới đó, việc một tác giả tự đi gõ cửa từng nền tảng hay từng cơ sở kinh doanh để đòi tiền bản quyền là điều hoàn toàn bất khả thi. Đó là lý do các Tổ chức Quản lý Tập thể Quyền (CMO) ra đời như một đòi hỏi tất yếu của thị trường.

Xét về khung khổ pháp lý hiện hành, địa vị của CMO tại Việt Nam được định danh rõ tại Điều 56 Luật Sở hữu trí tuệ và Nghị định 17/2023/NĐ-CP, gần đây được bổ sung, sửa đổi bởi Nghị định 134/2026/NĐ-CP. Theo đó, CMO là tổ chức tự nguyện, tự bảo đảm kinh phí, hoạt động không vì mục đích lợi nhuận do các chủ thể quyền thỏa thuận thành lập. Bản chất của hoạt động này chịu sự điều chỉnh của cơ chế "hai tầng" pháp lý song song. Tầng thứ nhất là pháp luật chuyên ngành về Sở hữu trí tuệ, đóng vai trò định hình các quan hệ ủy quyền, đại diện, đàm phán cấp phép, thu và phân chia thù lao tác quyền. Tầng thứ hai là pháp luật dân sự, quản lý hội, tài chính, kế toán và thuế, quy định tư cách pháp nhân, quản trị nội bộ và nghĩa vụ tài chính của tổ chức.

Về mặt lý thuyết, CMO đóng vai trò cầu nối hoàn hảo. Một mặt, nó đơn giản hóa thủ tục, giúp người sử dụng dịch vụ số tiết kiệm thời gian và chi phí giao dịch thay vì phải tìm gặp hàng ngàn nhạc sĩ, ca sĩ, nhà sản xuất hay chủ thể quyền. Mặt khác, nó trở thành "lá chắn" tập thể bảo vệ quyền tài sản hợp pháp cho các tác giả, người biểu diễn và các nhà sản xuất bản ghi.

Trên bức tranh thực tiễn, Việt Nam hiện ghi nhận 06 CMO đang cùng vận hành trong các lĩnh vực khác nhau. Ở mảng âm nhạc, có VCPMC trực thuộc Hội Nhạc sĩ Việt Nam (quản lý quyền tác giả), RIAV (quản lý quyền liên quan của nhà sản xuất bản ghi) và APPA (bảo vệ quyền của nghệ sĩ biểu diễn). Các mảng còn lại do VLCC (văn học), VIETRRO (quyền sao chép ấn phẩm) và VAFC (điện ảnh, truyền hình) đảm nhiệm.

Tuy nhiên, sự dịch chuyển vũ bão từ không gian truyền thống sang môi trường số đang đặt các CMO tại Việt Nam trước những phép thử vô cùng khốc liệt. Khi nguồn thu từ nền tảng số vọt lên chiếm gần 70% tổng doanh thu tác quyền, áp lực đối soát Big Data, xử lý hệ thống mã định danh quốc tế như ISRC (cho bản ghi) hay ISWC (cho tác phẩm) trở thành bài toán sinh tồn.

Khác với thời kỳ thu phí qua đĩa hát hay lịch phát sóng truyền hình có thể kiểm đếm thủ công, môi trường số đòi hỏi năng lực quản trị công nghệ vượt trội mà phần lớn các CMO nội địa vẫn chưa đáp ứng kịp. Nhìn ra thế giới, mô hình vận hành của các CMO lớn như GEMA (Đức), PRS for Music (Anh), ASCAP/BMI (Mỹ) hay STIM (Thụy Điển) mang đến những bài học đắt giá. Các tổ chức này hoạt động dựa trên nguyên tắc cấp phép công khai, minh bạch dữ liệu đến từng xen-tơ. Họ áp dụng triệt để các chuẩn dữ liệu quốc tế do Liên minh Quốc tế các Xã hội Tác giả và Nhạc sĩ (CISAC) ban hành. Đặc biệt, các quốc gia phát triển luôn tuân thủ nguyên tắc: Tách biệt hoàn toàn chức năng quản trị quyền với hoạt động xã hội - nghề nghiệp của các hội. CMO quốc tế tuyệt đối không được phép lạm dụng vị thế độc quyền để thực hiện các hành vi tự ý chặn, gỡ nội dung (takedown/block) trên các nền tảng xuyên biên giới nhằm mục đích gây ép thương mại hay cản trở sự phổ biến của tác phẩm.

Bài học từ quốc tế chỉ ra rằng, nếu không tách bạch được chức năng nhiệm vụ của CMO ra khỏi bản chất xã hội của Hội nghề nghiệp, đồng thời thiếu đi hạ tầng dữ liệu chuẩn hóa, CMO sẽ rất dễ rơi vào tình trạng hoạt động mập mờ, tạo kẽ hở cho những sai phạm tài chính nghiêm trọng.

Ở kỳ tiếp theo, chúng ta sẽ thẳng thắn mổ xẻ những bất cập thể chế mang tính gốc rễ tại Việt Nam: Khi mô hình "CMO nằm trong Hội" tạo ra những khoảng trống pháp lý nguy hiểm về con dấu, thẩm quyền và những bí mật đằng sau các khoản tiền tác quyền bị "treo" quá 90 ngày.

Minh Sơn