Tại Việt Nam, Sconnect là đơn vị chủ quản của Wolfoo, thương hiệu hoạt hình có hàng chục tỷ lượt xem và được phát triển sang nhiều lĩnh vực kinh doanh khác. Tuy nhiên, doanh nghiệp đang phải đối đầu với các công ty sở hữu bản quyền hình ảnh, âm thanh của Peppa Pig trong một loạt vụ kiện bản quyền kéo dài nhiều năm.

Kiện thắng tại Nga nhưng Wolfoo lại thất thế trong vụ kiện ở Anh

Tranh chấp bắt đầu từ cuối năm 2021, khi Entertainment One UK Limited, đơn vị khi đó quản lý quyền sở hữu trí tuệ của Peppa Pig, gửi hàng loạt khiếu nại bản quyền đối với các video Wolfoo trên YouTube. Đầu năm 2022, Entertainment One tiếp tục khởi kiện Sconnect tại Nga và Anh.

Tại Nga, Entertainment One cáo buộc các nhân vật trong gia đình Wolfoo được xây dựng dựa trên Peppa Pig và có thể bị coi là sản phẩm phái sinh. Tuy nhiên, hội đồng chuyên gia văn hóa, nghệ thuật của Nga kết luận Wolfoo là sản phẩm sáng tạo độc lập, có những đặc điểm riêng về hình thức, tính cách và cách thể hiện.

Entertainment One sau đó rút đơn và Tòa án Moscow chấm dứt vụ kiện vào tháng 7/2022. Đến tháng 11 cùng năm, phía Peppa Pig còn bị yêu cầu hoàn trả cho Sconnect 240.000 ruble chi phí tố tụng. Kết quả này từng được doanh nghiệp Việt xem là cơ sở khẳng định hệ thống nhân vật Wolfoo không sao chép đối thủ.

Tuy nhiên, vụ kiện tại Anh, phía nguyên đơn gồm Hasbro Consumer Products Licensing Limited và Astley Baker Davies tập trung vào việc các bản ghi âm của Peppa Pig xuất hiện trong video Wolfoo. Điều này khiến kết quả tại Nga về hệ thống nhân vật không đủ để bảo vệ Sconnect trước cáo buộc mới.

Ngày 25/6, Tòa án cấp cao Anh ra phán quyết rút gọn có lợi cho phía Peppa Pig đối với phần tranh chấp bản quyền bản ghi âm. Tòa nhận định chứng cứ của nguyên đơn đủ mạnh, trong khi Sconnect không có triển vọng thực tế để bảo vệ thành công trước nhóm cáo buộc này nếu vụ án tiếp tục được xét xử đầy đủ.

Kết quả phân tích phổ âm cho thấy 91 trong số 92 video Wolfoo bằng tiếng Anh được kiểm tra có ít nhất ba điểm trùng khớp với âm thanh từ Peppa Pig. Tổng số điểm trùng được ghi nhận tối thiểu là 1.175. Những video được sản xuất sau khi vụ kiện bắt đầu cũng tiếp tục xuất hiện các âm thanh tương tự.

Sconnect giải thích một nhà thầu độc lập từng lấy âm thanh Peppa Pig từ YouTube và đưa vào những video sản xuất trước giữa năm 2020 mà công ty không biết. Doanh nghiệp khẳng định âm thanh trong các sản phẩm sau đó được tự thu. Tuy nhiên, tòa cho rằng việc thuê nhà thầu không loại trừ trách nhiệm của Sconnect, đồng thời chứng cứ kỹ thuật không ủng hộ đầy đủ lập luận về quá trình tự sản xuất âm thanh.

Sau phán quyết, Tòa án Anh yêu cầu các video có nhân vật Wolfoo phải được gỡ khỏi những nền tảng trực tuyến như YouTube trước 16 giờ ngày 3/8 theo giờ Anh. Phạm vi áp dụng bao gồm Anh, Liên minh châu Âu và các quốc gia thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới, trong đó có Mỹ và Việt Nam. Đề nghị của Sconnect về việc chỉ xử lý những video nằm trong mẫu kiểm tra không được chấp nhận.

Rủi ro bản quyền không chỉ nằm ở hình ảnh

Vụ kiện Wolfoo cho thấy rủi ro bản quyền trong ngành sáng tạo không chỉ xuất phát từ hình ảnh, thiết kế nhân vật hay những bản nhạc hoàn chỉnh. Một tiếng “ồ”, “à”, tiếng cười, tiếng khóc hoặc hiệu ứng âm thanh kéo dài vài giây cũng có thể là một phần của bản ghi được pháp luật bảo hộ.

Trong giai đoạn các nền tảng video phát triển nhanh, nhiều nhà sáng tạo nội dung từng có thói quen lấy âm thanh minh họa từ YouTube, mạng xã hội hoặc những kho chia sẻ không ghi rõ nguồn gốc. Do chỉ đóng vai trò làm nền, các tiếng động ngắn thường ít được kiểm tra kỹ như hình ảnh hoặc âm nhạc.

Một âm thanh xuất hiện công khai trên internet không đồng nghĩa bất kỳ ai cũng được phép tải xuống và sử dụng cho mục đích thương mại. Nếu được trích trực tiếp từ phim, chương trình truyền hình hoặc sản phẩm giải trí, quyền đối với bản ghi vẫn có thể thuộc về nhà sản xuất.

Pháp luật sở hữu trí tuệ trao cho nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình quyền cho phép hoặc không cho phép người khác sao chép toàn bộ hoặc một phần bản ghi. Chủ sở hữu cũng có quyền kiểm soát việc phát sóng, truyền đạt và cung cấp bản ghi tới công chúng trên môi trường số. Vì vậy, độ dài của âm thanh không phải yếu tố duy nhất quyết định có xảy ra hành vi xâm phạm hay không.

Rủi ro càng lớn khi những âm thanh chưa được kiểm tra quyền sử dụng được đưa vào quy trình sản xuất hàng loạt. Đến cuối năm 2024, phía nguyên đơn cho biết khoảng 38.642 video Wolfoo đã được phát hành. Một sai sót nhỏ nếu được sử dụng như nguyên liệu chung có thể lặp lại trên hàng trăm, thậm chí hàng nghìn sản phẩm.

Khi đó, một tiếng cười hay câu cảm thán kéo dài chưa tới một giây không còn là chi tiết phụ. Nó có thể trở thành căn cứ khiến cả kho nội dung bị khiếu nại, gỡ bỏ hoặc đưa vào một cuộc tranh chấp kéo dài tại nhiều quốc gia.

Thương hiệu Việt lép vế trong cuộc đua bản quyền toàn cầu

Từ rủi ro trong từng đoạn âm thanh, vụ kiện Wolfoo đặt ra vấn đề rộng hơn về năng lực quản trị tài sản trí tuệ của doanh nghiệp Việt. Khi thương hiệu bước ra thị trường quốc tế, bất kỳ mắt xích nào không được kiểm soát, từ nội dung do nhân viên sản xuất đến nguyên liệu do nhà thầu cung cấp, đều có thể trở thành căn cứ cho một cuộc tranh chấp xuyên biên giới.

Một điểm yếu thường gặp là tốc độ thương mại hóa tăng nhanh hơn khả năng quản trị bản quyền. Doanh nghiệp có thể mở rộng lượng người xem và số lượng sản phẩm trong thời gian ngắn, nhưng hệ thống lưu trữ nguồn gốc tài sản sáng tạo, giấy phép sử dụng và hợp đồng với nhà thầu lại chưa được xây dựng tương xứng.

Khoảng cách về chứng cứ cũng khiến doanh nghiệp Việt dễ rơi vào thế bị động. Trong vụ kiện tại Anh, phía Peppa Pig đưa ra hồ sơ về quyền đối với bản ghi âm cùng kết quả phân tích kỹ thuật của chuyên gia. Trong khi đó, Sconnect không cung cấp được báo cáo chuyên gia độc lập đủ sức bác bỏ phương pháp và kết quả đối chiếu của nguyên đơn.

Trong cuộc chơi toàn cầu, những tập đoàn sở hữu thương hiệu lớn thường có kho dữ liệu bản quyền, đội ngũ chuyên gia và nguồn lực theo đuổi vụ kiện tại nhiều quốc gia. Nếu doanh nghiệp Việt chỉ tập trung mở rộng lượt xem mà không đầu tư tương ứng cho sở hữu trí tuệ, quy mô càng lớn có thể càng làm gia tăng phạm vi thiệt hại.

Trường hợp Wolfoo cho thấy khả năng sáng tạo và lượng người xem lớn chưa đủ bảo đảm vị thế của một thương hiệu Việt trên thị trường quốc tế. Khi lớp phòng vệ pháp lý không theo kịp tốc độ thương mại hóa, một chi tiết âm thanh rất nhỏ cũng có thể trở thành điểm yếu đe dọa cả hệ sinh thái nội dung.

PV