Một sản phẩm dù được thiết kế để tái chế, nhưng nếu không có ai thu gom, không ai biết cách phân loại, hoặc không ai sẵn sàng sử dụng, thì mọi nỗ lực thiết kế đều đổ xuống sông, xuống biển.

Ở Việt Nam hiện nay, đa phần người tiêu dùng vẫn chưa được tiếp cận đầy đủ thông tin về vòng đời sản phẩm. Bao nhiêu phần trăm nhựa trong chai này là tái chế? Chiếc áo cotton giá rẻ này sẽ phân hủy trong bao lâu? Điện thoại sau sử dụng được thu hồi hay trở thành rác điện tử nguy hại? Người mua không biết – vì nhà sản xuất không nói, vì không có luật buộc họ phải minh bạch.

Trong khi đó, tại các nước phát triển, “truy xuất vòng đời” đã là tiêu chuẩn lựa chọn tiêu dùng có trách nhiệm. Trên nhãn mác sản phẩm, ngoài thông tin về công dụng và giá cả, người mua được cung cấp dữ liệu về vật liệu sử dụng, cách tái chế, thời gian phân hủy, lượng khí nhà kính phát thải trong quá trình sản xuất. Những thương hiệu không đáp ứng tiêu chí minh bạch sẽ bị tẩy chay. Chính áp lực từ người tiêu dùng đã buộc doanh nghiệp phải thay đổi, từ thiết kế đến hậu cần, từ sản xuất đến thu hồi.

Sự im lặng của người tiêu dùng Việt Nam phần lớn không phải do thờ ơ, mà là do thiếu quyền được biết, thiếu công cụ để chọn lựa, và thiếu hệ sinh thái tiêu dùng xanh đủ rõ ràng để tin tưởng. Nếu mỗi người tiêu dùng hiểu rằng sản phẩm họ mua hôm nay sẽ để lại dấu vết 10 năm, 100 năm sau đó – thì lựa chọn tiêu dùng sẽ không còn là chuyện cá nhân, mà là hành động chính trị, hành động đạo đức đối với môi trường sống chung.

Do đó, một chiến lược truyền thông quốc gia về vòng đời sản phẩm là điều Việt Nam cần khẩn trương thực hiện. Các chương trình dán nhãn sinh thái, công bố lượng phát thải carbon, hướng dẫn tái chế sản phẩm cần được thiết kế lại cho rõ ràng, dễ hiểu và bắt buộc áp dụng với các nhóm hàng tiêu dùng phổ biến. Đồng thời, giáo dục môi trường cần đi sâu vào nhà trường, từ cấp tiểu học đến đại học – không dừng ở lời khuyên tiết kiệm, mà hướng tới thói quen tiêu dùng có tư duy vòng đời.

Người tiêu dùng không thể mãi là người bị động. Trong kỷ nguyên mà mỗi sản phẩm có thể là một quyết định sinh thái, thì quyền lựa chọn cũng chính là quyền góp phần kiến tạo tương lai. Đó không chỉ là trách nhiệm, mà còn là sức mạnh mà chính sách phải biết cách khai mở và khuyến khích.

Đức Tài