Lịch sử kinh tế học cũng là lịch sử của những lần con người thay đổi cách nhìn về giá trị và sự giàu có. Khi đất đai là nguồn lực quyết định, quyền sở hữu đất đồng nghĩa với quyền lực. Khi thương mại toàn cầu phát triển, vàng trở thành biểu tượng của cải. Đến thời đại công nghiệp, tiền tệ, vốn và sản lượng trở thành những yếu tố trung tâm, hình thành nền tảng cho các mô hình kinh tế hiện đại.

Trong nhiều thập kỷ, GDP, doanh thu, lợi nhuận, dòng tiền hay tín dụng đã trở thành ngôn ngữ chung để đánh giá sức mạnh của doanh nghiệp và năng lực của một quốc gia. Những công cụ này đóng vai trò quan trọng trong việc lượng hóa tăng trưởng, phân bổ nguồn lực và vận hành hệ thống tài chính toàn cầu.

Tuy nhiên, cuộc cách mạng số đang tạo ra một nghịch lý, nền kinh tế có thể tạo ra ngày càng nhiều giá trị nhưng không phải tất cả đều được phản ánh đầy đủ trong các hệ thống đo lường hiện nay.

Tài sản vô hình ngày càng trở nên quan trọng trong nền kinh tế hiện đại

Nếu nhìn vào những doanh nghiệp công nghệ hàng đầu thế giới, có thể thấy lợi thế cạnh tranh của họ ngày càng ít phụ thuộc vào nhà máy, dây chuyền sản xuất hay nguồn tài nguyên hữu hình. Dữ liệu, phần mềm, thuật toán, thương hiệu, mạng lưới người dùng, quyền sở hữu trí tuệ và năng lực đổi mới sáng tạo mới là những yếu tố tạo nên sức mạnh dài hạn.

Đáng chú ý, phần lớn các tài sản này rất khó được phản ánh đầy đủ trên bảng cân đối kế toán theo cách tiếp cận truyền thống.

Một doanh nghiệp có thể sở hữu kho dữ liệu khổng lồ về khách hàng, nhưng giá trị kinh tế của dữ liệu đó không dễ được xác định theo một chuẩn mực thống nhất. Một mô hình trí tuệ nhân tạo được đầu tư nhiều năm có thể trở thành tài sản chiến lược, song việc định lượng giá trị và đóng góp của mô hình vẫn là bài toán phức tạp. Tương tự, một cộng đồng hàng chục triệu người dùng có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh đặc biệt lớn, nhưng giá trị của mạng lưới này lại gần như không hiện diện trực tiếp trên bảng cân đối kế toán.

Khoảng cách giữa giá trị thực được tạo ra và giá trị được ghi nhận vì thế ngày càng đáng chú ý.

Đây không còn đơn thuần là vấn đề của kế toán doanh nghiệp. Cách một nền kinh tế nhận diện và đo lường tài sản có thể tác động đến định giá doanh nghiệp, quyết định đầu tư, phân bổ dòng vốn và hoạch định chính sách phát triển.

Chuyển từ nên kinh tế đếm tiền đến nhận diện giá trị

Trong nền kinh tế công nghiệp, dòng tiền thường được xem là một trong những chỉ báo quan trọng nhất về sức khỏe doanh nghiệp. Nhưng trong nền kinh tế số, dòng tiền ngày càng có thể được nhìn nhận như kết quả của năng lực tạo ra giá trị, thay vì là thước đo duy nhất của giá trị.

Nhà đầu tư ngày nay không chỉ quan tâm doanh nghiệp tạo ra bao nhiêu doanh thu ở hiện tại, mà còn xem xét chất lượng dữ liệu, năng lực công nghệ, tài sản trí tuệ, khả năng đổi mới, mức độ gắn kết của người dùng và tiềm năng ứng dụng AI. Những yếu tố này có thể chưa tạo ra doanh thu ngay lập tức nhưng lại quyết định năng lực cạnh tranh và khả năng tạo doanh thu trong tương lai.

Điều đó đặt ra hàng loạt câu hỏi mới cho kinh tế học: Dữ liệu có giá trị bao nhiêu? Làm thế nào định lượng giá trị của một mô hình AI? Giá trị kinh tế của tri thức, phần mềm, mạng lưới người dùng hay tài sản trí tuệ được xác định như thế nào? Và liệu những hệ thống đo lường được xây dựng chủ yếu cho nền kinh tế công nghiệp có còn đủ khả năng phản ánh nền kinh tế số?

Cần mở rộng hệ quy chiếu

Điều này không đồng nghĩa với việc phủ nhận vai trò của GDP, tiền tệ hay các chuẩn mực kế toán hiện hành. Những công cụ này vẫn là nền tảng quan trọng để vận hành nền kinh tế hiện đại. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các nguồn giá trị mới cho thấy nhu cầu bổ sung những phương pháp đo lường phù hợp hơn với thực tiễn.

Quốc gia nào sớm xây dựng được cơ chế minh bạch để nhận diện, xác thực và định giá các tài sản vô hình sẽ có lợi thế trong thu hút đầu tư, phát triển doanh nghiệp công nghệ cao và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Ngược lại, nếu tiếp tục sử dụng những thước đo được thiết kế cho nền kinh tế của thế kỷ trước để đánh giá nền kinh tế thế kỷ XXI, nguy cơ bỏ sót giá trị và phân bổ nguồn lực thiếu hiệu quả có thể gia tăng.

Tiền vẫn giữ vai trò không thể thay thế trong trao đổi, thanh toán và vận hành thị trường. Nhưng khi dữ liệu, tri thức, tài sản trí tuệ, mạng lưới số và AI trở thành những động lực tăng trưởng mới, tiền có lẽ không còn là thước đo duy nhất để nhìn nhận sự giàu có của một nền kinh tế.

Thách thức lớn hơn của kinh tế học trong thế kỷ XXI vì thế có thể không nằm ở việc tạo ra một loại tiền mới, mà ở việc xây dựng một cách tiếp cận mới để nhận diện và đo lường giá trị.

Bởi chỉ khi nhìn thấy đầy đủ những nguồn lực đang tạo ra giá trị, xã hội mới có thể xây dựng chính sách phù hợp, phân bổ nguồn lực hiệu quả và bảo đảm thành quả của nền kinh tế số được ghi nhận một cách minh bạch, bền vững.

Phạm Tài