Từ ngày 1/7/2026, khi Nghị định 134/2026/NĐ-CP của Chính phủ chính thức có hiệu lực, việc thực thi nghĩa vụ về quyền tác giả và quyền liên quan trong hoạt động khai thác thương mại các tác phẩm âm nhạc, bản ghi âm, bản ghi hình và các nội dung sáng tạo sẽ bước sang một giai đoạn mới với yêu cầu tuân thủ chặt chẽ hơn.

Đây không phải là quy định hoàn toàn mới. Nghĩa vụ trả tiền bản quyền khi sử dụng âm nhạc trong hoạt động kinh doanh đã được quy định trong Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản hướng dẫn trước đó. Tuy nhiên, việc sửa đổi, bổ sung tại Nghị định 134/2026/NĐ-CP được kỳ vọng sẽ góp phần hoàn thiện cơ chế thực thi, đồng thời thúc đẩy ý thức tuân thủ của các tổ chức, cá nhân khai thác tác phẩm phục vụ mục đích thương mại.

Song song với đó, hàng loạt băn khoăn cũng xuất hiện trong cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là các hộ kinh doanh nhỏ và vừa.

Điều doanh nghiệp lo ngại không phải là "có phải trả hay không"

Thực tế cho thấy, phần lớn các cơ sở kinh doanh đều hiểu rằng việc sử dụng âm nhạc để phục vụ hoạt động thương mại cần thực hiện nghĩa vụ bản quyền.

Điều khiến họ lúng túng lại nằm ở câu hỏi: phải thực hiện nghĩa vụ như thế nào để đúng quy định pháp luật?

Nhiều chủ quán cà phê, nhà hàng, khách sạn, spa, phòng gym hay khu vui chơi đang đặt ra những câu hỏi rất thực tế như:

• Phải nộp tiền cho ai?
• Nộp một lần hay nhiều lần?
• Một bài nhạc phát trong quán đang liên quan tới những lớp quyền nào?
• Nếu mở nhạc từ YouTube Premium, Spotify Premium hay Apple Music thì đã đủ điều kiện sử dụng thương mại hay chưa?
• Sau khi thanh toán cho một tổ chức, liệu đã hoàn thành đầy đủ nghĩa vụ pháp lý hay vẫn còn thiếu?

Đây đều là những băn khoăn hoàn toàn chính đáng bởi hệ thống quyền trong lĩnh vực âm nhạc hiện nay khá phức tạp.

Một bản nhạc có thể đồng thời chứa nhiều lớp quyền

Theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ, khi một ca khúc được khai thác phục vụ hoạt động kinh doanh, đối tượng sử dụng không chỉ liên quan đến quyền tác giả.

Trong nhiều trường hợp, một sản phẩm âm nhạc sẽ bao đồng thời bao gồm nhiều lớp quyền khác nhau như:

• Quyền tác giả,
• Quyền của nghệ sĩ biểu diễn,
• Quyền của nhà sản xuất bản ghi âm,
• Quyền đối với bản ghi hình,
• Và trong nhiều trường hợp còn liên quan tới quyền phát sóng.

Điều này đồng nghĩa với việc, để sử dụng hợp pháp một sản phẩm âm nhạc, doanh nghiệp có thể phải thực hiện nghĩa vụ đối với nhiều chủ thể quyền khác nhau.

Trong khi đó, các tổ chức đại diện tập thể quyền hiện nay thường chỉ được các chủ sở hữu ủy quyền quản lý trong phạm vi nhất định, có thể là một nhóm tác phẩm, một nhóm quyền hoặc một nhóm chủ sở hữu.

Do vậy, việc doanh nghiệp phải làm việc với nhiều đầu mối khác nhau để hoàn thành đầy đủ nghĩa vụ pháp lý là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Không chỉ doanh nghiệp, các tổ chức đại diện quyền cũng gặp nhiều áp lực

Trên thực tế, người sử dụng không phải là đối tượng duy nhất gặp khó trong bài toán thực thi bản quyền trong giai đoạn hiện nay. Trước quy định mới, các tổ chức đại diện quyền tác giả và quyền liên quan cũng đang đối mặt với nhiều khó khăn trong quá trình quản lý và khai thác quyền.

Một trong những thách thức lớn nhất là dữ liệu quyền còn phân tán. Thực tế cho thấy, hiện nay, hông tin về tác phẩm, chủ sở hữu, phạm vi ủy quyền, thời hạn hiệu lực hay lịch sử khai thác vẫn được lưu trữ tại nhiều hệ thống khác nhau và chưa được kết nối đồng bộ.

Bên cạnh đó, quá trình xác minh, giám sát, đối soát, thu phí và phân phối tiền bản quyền vẫn phụ thuộc đáng kể vào các quy trình thủ công, khiến chi phí vận hành và thực thi tăng cao.

Đáng chú ý, hiện nay vẫn chưa có một hạ tầng chung đủ khả năng kết nối giữa chủ sở hữu quyền, tổ chức đại diện tập thể, đơn vị sử dụng và cơ quan quản lý nhà nước.

Điều này khiến việc xác định nghĩa vụ, cấp phép, thanh toán và kiểm chứng quyền trong nhiều trường hợp còn mất nhiều thời gian.

Không chỉ là thu phí, Việt Nam cần sớm xây dựng hạ tầng quản trị quyền

Theo các chuyên gia trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, vấn đề đặt ra hiện nay không đơn thuần là làm thế nào để thu tiền bản quyền.

Quan trọng hơn là xây dựng được một hệ thống quản trị quyền minh bạch, có khả năng kết nối toàn bộ các chủ thể trong hệ sinh thái sáng tạo.

Một hạ tầng như vậy cần giúp người sáng tạo dễ dàng quản lý tài sản trí tuệ, hỗ trợ doanh nghiệp xác định đúng nghĩa vụ pháp lý trước khi khai thác tác phẩm, đồng thời giảm chi phí quản lý cho các tổ chức đại diện quyền và cơ quan quản lý nhà nước.

Đó cũng là hướng tiếp cận mà nền tảng LECOCE (Legal Engine for Copyright and Ownership of Creative Economy, Hạ tầng pháp lý cho bản quyền và quyền sở hữu trong nền kinh tế sáng tạo) đang hướng tới.

Được phát triển bởi Trung tâm Quyền và Giải pháp Tài sản số, LECOCE được định vị là hạ tầng quản trị quyền tích hợp cho hệ sinh thái tài sản trí tuệ và tài sản số.

Khác với cách tiếp cận chỉ tập trung vào quản lý bản quyền, LECOCE hướng tới giải quyết đồng thời nhiều bài toán của hệ sinh thái.

Đối với chủ sở hữu quyền, nền tảng hỗ trợ đăng ký, xác lập, lưu trữ và quản lý tài sản trí tuệ theo hướng số hóa, minh bạch và có khả năng truy vết.

Đối với doanh nghiệp và các đơn vị sử dụng tác phẩm, hệ thống hỗ trợ tra cứu thông tin về quyền, xác định loại quyền đang khai thác, nhận diện nghĩa vụ pháp lý và xác định đúng đầu mối cần liên hệ để xin cấp phép hoặc thực hiện nghĩa vụ tài chính.

Đối với cơ quan quản lý và các tổ chức đại diện tập thể, LECOCE hỗ trợ số hóa quy trình quản lý, giảm chi phí vận hành, nâng cao hiệu quả giám sát, đối soát, thu và phân phối tiền bản quyền.

Thông qua một nền tảng thống nhất, nhiều quy trình vốn phức tạp như tra cứu quyền, xác định nghĩa vụ, cấp phép, thanh toán, đối soát hay giám sát thực thi có thể được thực hiện thuận tiện hơn.

Đặc biệt, việc minh bạch hóa toàn bộ dòng chảy quyền và dòng tiền bản quyền được kỳ vọng sẽ góp phần gia tăng niềm tin giữa các chủ thể tham gia thị trường.

Hướng tới nền kinh tế sáng tạo minh bạch và bền vững

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), blockchain và tài sản số đang làm thay đổi phương thức sáng tạo, khai thác và thương mại hóa tài sản trí tuệ, yêu cầu về một hạ tầng quản trị quyền hiện đại ngày càng trở nên cấp thiết.

Một hệ thống quản trị quyền minh bạch không chỉ góp phần bảo vệ tốt hơn tài sản trí tuệ của người sáng tạo mà còn giúp giảm tranh chấp, giảm chi phí thực thi, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, tăng niềm tin của nhà đầu tư quốc tế và hỗ trợ Việt Nam thực hiện hiệu quả các cam kết quốc tế về sở hữu trí tuệ.

Việc thực thi Nghị định 134/2026/NĐ-CP từ ngày 1/7 vì vậy không chỉ là câu chuyện thu phí bản quyền đối với các quán cà phê, nhà hàng hay khách sạn.

Ở góc độ dài hạn, đây là bước tiến trong quá trình xây dựng một hệ sinh thái bản quyền minh bạch, nơi quyền lợi của người sáng tạo được bảo vệ, người sử dụng hợp pháp được hỗ trợ tuân thủ đúng quy định và các hoạt động khai thác tài sản trí tuệ được quản trị trên nền tảng số hiện đại.

Trong bức tranh đó, những nền tảng quản trị quyền như LECOCE được kỳ vọng sẽ đóng vai trò là hạ tầng kết nối giữa chủ sở hữu quyền, tổ chức đại diện, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế sáng tạo Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Thái An