Cơ quan điều tra vừa khởi tố 5 vụ án với 7 bị can liên quan đến hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Trong đó xuất hiện nhiều cái tên quen thuộc, điển hình như BH Media – cái tên từng gây nhiều tranh luận trong dư luận về ranh giới giữa khai thác nội dung số và vi phạm bản quyền.

Động thái mạnh tay của cơ quan chức năng cho thấy thông điệp rõ ràng rằng môi trường số không còn là “vùng xám” trong thực thi pháp luật sở hữu trí tuệ. Những hành vi từng bị xem nhẹ hoặc chỉ xử phạt hành chính nay đã có thể đối mặt với chế tài hình sự nghiêm khắc.

Khi nào vi phạm bản quyền bị xử lý hình sự?

Trao đổi với Tạp chí Sở hữu Trí tuệ và Sáng tạo, luật sư Phan Vũ Tuấn – Trưởng Văn phòng Luật sư Phan Law Vietnam, Phó Chủ tịch Hội Sở hữu trí tuệ TP.HCM - cho biết Điều 28 và Điều 35 Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành quy định rất nhiều hành vi được xem là xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi vi phạm đều bị xử lý hình sự.

Theo luật sư Tuấn, Điều 225 Bộ luật Hình sự áp dụng truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số hành vi cụ thể. Trong đó, người vi phạm phải thực hiện hành vi sao chép tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình hoặc phân phối đến công chúng bản sao tác phẩm, bản sao bản ghi âm, ghi hình mà không được sự cho phép của chủ thể quyền.

Không chỉ dừng ở yếu tố hành vi, pháp luật còn đặt ra các ngưỡng định lượng khá rõ ràng. Đối với cá nhân, hành vi phải được thực hiện với quy mô thương mại hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên; gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền từ 100 triệu đồng; hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 100 triệu đồng trở lên mới có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Trong khi đó, đối với pháp nhân thương mại, ngưỡng xử lý cao hơn, bao gồm trường hợp thu lợi bất chính từ 200 triệu đồng trở lên; gây thiệt hại cho chủ thể quyền từ 300 triệu đồng; hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 300 triệu đồng trở lên. Trường hợp doanh nghiệp từng bị xử phạt hành chính hoặc từng bị kết án về hành vi này nhưng chưa được xóa án tích mà tiếp tục tái phạm, vẫn có thể bị xử lý hình sự dù mức thiệt hại thấp hơn.

Một yếu tố quan trọng khác là lỗi cố ý trực tiếp. Điều này đồng nghĩa người thực hiện hành vi phải nhận thức rõ tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình thuộc quyền sở hữu của người khác nhưng vẫn cố tình sao chép hoặc khai thác trái phép để thu lợi.

Tuy nhiên, luật sư Tuấn cũng cho rằng trên thực tế, việc chứng minh thiệt hại trong các vụ xâm phạm bản quyền trên môi trường số là bài toán vô cùng phức tạp.

“Các hành vi xâm phạm quyền tác giả hiện nay chủ yếu diễn ra trên môi trường số mang tính ‘vô hình’. Việc quy đổi một lượt xem, một lượt tải hay một lượt chia sẻ thành thiệt hại doanh thu thực tế gần như không thể thực hiện theo cách cơ học”, ông nhận định.

Theo đó, rất khó để xác định chính xác một video bị phát tán trái phép đã khiến chủ thể quyền mất bao nhiêu doanh thu bán vé, bao nhiêu thuê bao trả phí hay giá trị quảng cáo bị thất thoát là bao nhiêu. Chính khoảng trống trong việc lượng hóa thiệt hại khiến quá trình xử lý hình sự gặp nhiều trở ngại, đòi hỏi phải có các cơ quan giám định tài chính số chuyên sâu trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.

Thời kỳ "xài chùa” nội dung số đang dần khép lại 

Dù vậy, việc khởi tố hàng loạt vụ án thời gian qua được đánh giá sẽ tạo ra tác động sâu rộng đối với toàn bộ ngành công nghiệp nội dung số và giải trí tại Việt Nam.

Theo luật sư Phan Vũ Tuấn, tác động đầu tiên chính là buộc các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực nội dung số phải nghiêm túc tìm hiểu pháp luật về bản quyền. Trước đây, không ít tổ chức, cá nhân biết rõ hành vi của mình là vi phạm nhưng vẫn thực hiện, vì cho rằng nếu bị phát hiện thì chỉ cần gỡ nội dung, xin lỗi hoặc nộp phạt hành chính là xong.

“Trong nhiều trường hợp, tiền phạt hành chính chỉ được xem như một khoản chi phí để đổi lấy nguồn lợi khổng lồ từ hành vi xâm phạm quyền”, ông nói. Tuy nhiên, việc xử lý hình sự thời gian qua đã thay đổi hoàn toàn nhận thức đó. Hành vi xâm phạm bản quyền không còn đơn thuần là tranh chấp dân sự hay vi phạm hành chính mà hoàn toàn có thể dẫn đến án tù.

Tác động thứ hai là thị trường nội dung số sẽ bước vào giai đoạn “thanh lọc” mạnh mẽ. Các nền tảng, doanh nghiệp và nhà sáng tạo buộc phải rà soát lại kho nội dung, chủ động gỡ bỏ các sản phẩm vi phạm, đồng thời cẩn trọng hơn trong quá trình sản xuất nội dung mới.

Việc siết chặt bản quyền tuy có thể khiến số lượng nội dung giảm trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài sẽ nâng cao chất lượng thị trường. Khi tất cả các đơn vị đều phải trả chi phí bản quyền hợp pháp, môi trường cạnh tranh sẽ trở nên công bằng hơn, thúc đẩy đầu tư vào sáng tạo thực chất thay vì sao chép hoặc “reup” nội dung của người khác.

Quan trọng hơn, khi quyền tác giả được bảo vệ hiệu quả, chính các tác giả, nghệ sĩ và nhà sản xuất sẽ có thêm động lực để tiếp tục sáng tạo ra những sản phẩm chất lượng cao cho công chúng.

Theo luật sư Tuấn, thời kỳ “xài chùa” trên môi trường số đang dần khép lại. Với sự hỗ trợ của công nghệ, các cơ quan chức năng hoàn toàn có khả năng truy vết dòng tiền, xác định đối tượng vi phạm và thu thập chứng cứ điện tử một cách hiệu quả hơn trước rất nhiều.

Từ thực tế này, ông khuyến nghị các nhà sáng tạo nội dung cần từ bỏ tư duy “reup kiếm tiền” hoặc tùy tiện sử dụng nhạc nền, hình ảnh, video của người khác để khai thác thương mại mà chưa được cho phép. “Ranh giới giữa xử phạt hành chính và án tù theo Điều 225 Bộ luật Hình sự hiện nay là cực kỳ mong manh”, luật sư Phan Vũ Tuấn nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, các cá nhân và doanh nghiệp cũng cần chủ động đăng ký bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan ngay khi tạo ra tài sản trí tuệ; đồng thời rà soát toàn bộ hệ thống phần mềm đang sử dụng để đảm bảo tính hợp pháp, chấm dứt tình trạng dùng phần mềm crack hoặc khai thác tài nguyên số trái phép trong hoạt động kinh doanh.

Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy kinh tế số và công nghiệp sáng tạo, việc siết chặt thực thi quyền sở hữu trí tuệ không chỉ nhằm xử lý vi phạm mà còn là bước đi cần thiết để xây dựng một môi trường sáng tạo lành mạnh, minh bạch và bền vững hơn trong tương lai.

Pháp luật bản quyền trước làn sóng AI

Theo quy định tại khoản 2 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo hoặc sở hữu. Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) với khả năng tự vẽ tranh, viết nhạc, làm thơ đang đặt ra nhiều thách thức mới cho pháp luật sở hữu trí tuệ. Hiện nay, pháp luật mặc định tác giả phải là con người thông qua hoạt động lao động trí óc trực tiếp, trong khi ranh giới giữa sáng tạo của con người và sản phẩm do AI tạo ra ngày càng mờ nhạt.

Trong tương lai gần, pháp luật có thể sẽ không công nhận AI là tác giả do không có tư cách pháp lý, nhưng sẽ bổ sung cơ chế bảo hộ mới cho người vận hành hoặc đầu tư phát triển AI. Đồng thời, các quy định về ngoại lệ quyền tác giả hiện nay cũng chưa bao quát hoạt động thu thập dữ liệu quy mô lớn của AI. Vì vậy, cần sớm xây dựng cơ chế sử dụng dữ liệu hợp lý, bảo đảm cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới công nghệ và bảo vệ quyền lợi của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả.

Tân Nguyên