Thiết kế vòng đời sản phẩm là tư duy phát triển sản phẩm không chỉ từ khâu ý tưởng và sản xuất, mà bao gồm toàn bộ quá trình từ sử dụng, bảo trì, tái chế cho đến tiêu hủy. Nói cách khác, nhà thiết kế sản phẩm phải dự đoán trước “cái chết” của sản phẩm để lên kế hoạch xử lý ngay từ khi “sản phẩm chưa ra đời”. Đó là cách tiếp cận mang tính trách nhiệm – nơi sản phẩm được sinh ra để không trở thành rác thải nguy hiểm cho thế hệ sau.

Ở các nước phát triển, khái niệm này đã trở thành chuẩn mực. Liên minh châu Âu (EU) quy định các sản phẩm điện tử, xe hơi, đồ gia dụng khi được thiết kế phải bảo đảm dễ tháo rời linh kiện, dễ tái chế vật liệu, có hướng dẫn thu hồi và kênh tiêu hủy sau sử dụng. Ngay cả những hãng thời trang lớn cũng chuyển từ “thời trang nhanh” sang “thời trang có trách nhiệm” – sản phẩm được làm từ chất liệu tái chế, có thời gian sử dụng dài, dễ phân hủy sinh học.

Trong khi đó, tại Việt Nam, phần lớn sản phẩm vẫn đang được thiết kế theo tư duy tuyến tính: sản xuất – bán – bỏ. Ít doanh nghiệp nghĩ đến chuyện người dùng sẽ xử lý sản phẩm ra sao sau khi dùng xong. Các mặt hàng như thiết bị điện tử, bao bì nhựa phức hợp, thời trang giá rẻ… đều rất khó tái chế, nhưng vẫn được sản xuất tràn lan mà không có trách nhiệm hậu kiểm.

Nguy hiểm hơn, chính sách hiện hành chưa đặt ra yêu cầu ràng buộc về thiết kế vòng đời sản phẩm. Chưa có quy định bắt buộc doanh nghiệp phải thu hồi hoặc xử lý sản phẩm sau sử dụng. Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã đề cập đến trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), nhưng triển khai còn chậm, chưa đồng bộ, trong khi nhiều doanh nghiệp vẫn cố tình trì hoãn bằng cách nộp phí thay vì thay đổi cách làm.

Tư duy sản xuất xanh không thể dừng ở bao bì giấy hay khẩu hiệu “bảo vệ môi trường”. Nếu một sản phẩm được thiết kế để sử dụng 6 tháng rồi trở thành chất thải tồn tại 600 năm, đó là một thất bại đạo đức trong thiết kế. Thiết kế xanh không phải là xu hướng thẩm mỹ mà là nền tảng đạo lý trong sản xuất hiện đại.

Đã đến lúc Việt Nam cần xem thiết kế vòng đời là yêu cầu bắt buộc trong các tiêu chí đánh giá sản phẩm, đấu thầu công và chứng nhận xanh. Các viện nghiên cứu, trường đại học cần đưa nội dung này vào đào tạo kỹ thuật, kiến trúc, công nghiệp. Nhà nước cần hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi tư duy thiết kế, thay vì chỉ tập trung vào xử lý rác sau cùng.

Không có nền sản xuất xanh nếu mỗi sản phẩm được thiết kế như thể môi trường là vô tận. Không có phát triển bền vững nếu vòng đời sản phẩm kết thúc bằng việc chôn lấp vô tội vạ. Và không có tương lai nào đủ xanh nếu thiết kế hôm nay chỉ nhắm đến lợi nhuận mà quên trách nhiệm dài hạn với hành tinh.

Đức Tài