Trong khi “thế giới chính quy” với những cái tên như VIXEX hay TCEX đang rục rịch mở cửa dưới sự giám sát chặt chẽ của Bộ Tài chính, thì “thế giới ngầm” (Grey Market) của tài sản số tại Việt Nam đã tồn tại như một thực thể khổng lồ, vận hành trơn tru từ nhiều năm nay.

Thực tế cho thấy, Việt Nam đang dẫn đầu khu vực về quy mô giao dịch tiền mã hóa theo các báo cáo của Chainalysis, với khối lượng vượt 200 tỷ USD chỉ trong một năm gần đây – những con số “nhất thế giới” về mức độ thâm nhập và sáng tạo ngầm. Dưới đây là bức tranh đầy đủ về “thực đơn” của thế giới ngầm và cách nó đang thao túng dòng tiền thực tế.

“Danh mục hàng hóa” trong thế giới ngầm

Người Việt không chỉ chơi Bitcoin. Chợ đen tài sản số được chia thành các phân khúc rõ rệt, trong đó stablecoin như USDT và USDC được mệnh danh là “Shadow Dollar” (Đô-la bóng ma) – loại tài sản phổ biến nhất, chiếm tỷ lệ áp đảo khối lượng giao dịch. Chúng không dùng để đầu cơ biến động giá mà chủ yếu làm phương tiện thanh toán và trú ẩn vốn, giúp dòng tiền di chuyển nhanh chóng mà không cần qua ngân hàng.

Bên cạnh đó là memecoins và altcoin “rác” – những đồng tiền theo trend như hệ chó, mèo hay gắn với tên tuổi người nổi tiếng – nơi nhiều nhà đầu tư kỳ vọng nhân vốn gấp 10, thậm chí gấp 100 chỉ sau một đêm. Dù thời hoàng kim của GameFi đã qua sau cơn sốt Axie Infinity, vật phẩm số và NFT vẫn được giao dịch ngầm để quy đổi ra tiền mặt thực.

Một hiện tượng đặc thù chỉ có tại Việt Nam là Pi Network. Dù chưa lên sàn chính thống và đầy tranh cãi, cộng đồng vẫn tự quy ước giá trị và trao đổi Pi để mua bán hàng hóa thực tế như điện thoại, xe máy, thậm chí dịch vụ ăn uống theo kiểu “thuận mua vừa bán”.

Ngoài ra, privacy coins như Monero hay Zcash được ưa chuộng trong giao dịch “nhạy cảm” hoặc chuyển tiền xuyên biên giới mà không để lại dấu vết.

Cách thức kiếm lợi tức (Yield) trong 'bóng tối'

Trong thế giới ngầm, tiền không bao giờ đứng yên. Các “nông dân kỹ thuật số” kiếm lời qua ba con đường chính. Đầu tiên là staking và lending phi tập trung (DeFi): thay vì gửi tiết kiệm ngân hàng với lãi suất 5-7%, họ đẩy tài sản vào các giao thức như Aave, Compound hoặc sàn quốc tế để hưởng lãi suất 10-20%/năm bằng stablecoin.

Thứ hai là giao dịch P2P và OTC, nơi các “đại lý” mua bán USDT thu lợi nhuận từ chênh lệch tỷ giá. Đặc biệt trong những thời điểm USD/VND căng thẳng, mức spread này mang lại lợi nhuận khổng lồ.

Thứ ba là săn airdrop và retroactive: nhiều nhóm “cày” chuyên nghiệp tại Việt Nam sử dụng hàng nghìn tài khoản ảo để thực hiện nhiệm vụ, kiếm hàng tỷ đồng từ các đồng tiền mới được tặng miễn phí.

“Thế giới ngầm” đang chi phối thị trường thực như thế nào?

Đây chính là phần “chìm” của tảng băng trôi mà các cơ quan quản lý đặc biệt quan ngại. Đầu tiên phải kể đến bất động sản và tài sản xa xỉ – được xem như cỗ máy rửa tiền hiệu quả. Nhiều giao dịch nhà hạng sang hoặc xe hơi đắt tiền hiện nay được thanh toán bằng cách “quẹt” USDT qua trung gian OTC: người mua chuyển USDT cho đại lý, đại lý giải ngân tiền mặt VND cho người bán. Hệ lụy là giao dịch không để lại dấu vết ngân hàng, giúp né thuế thu nhập cá nhân và thuế trước bạ dựa trên giá trị thực.

Tiếp theo là áp lực lên tỷ giá hối đoái. Khi nhu cầu mua USDT tăng vọt để nạp sàn hoặc chuyển tiền ra nước ngoài, nó tạo ra thị trường “đô-la đen” song song, gián tiếp gây khó khăn cho Ngân hàng Nhà nước trong việc điều hành chính sách tiền tệ. Một hình thức khác là tín dụng đen kỹ thuật số: các đường dây cho vay VND nhưng thế chấp bằng tài sản số như BTC hay ETH. Nếu giá sụt giảm mạnh, người vay mất trắng tài sản mà không được pháp luật bảo vệ – một biến tướng của hiệu cầm đồ ở quy mô toàn cầu và ẩn danh.

Cuối cùng là “chảy máu” ngoại tệ quốc gia. Với khối lượng giao dịch khổng lồ, hàng trăm tỷ USD mỗi năm di chuyển qua các sàn quốc tế thay vì đầu tư vào sản xuất kinh doanh trong nước, khiến nguồn lực phát triển kinh tế thực bị giảm sút.

Sự chuyển hóa tất yếu

“Thế giới ngầm” tài sản số tại Việt Nam giống như dòng sông lũ chảy xiết nhưng chưa có đê bao. Việc Bộ Tài chính cấp phép cho các sàn thí điểm chính là nỗ lực “nắn dòng”. Nếu sandbox thành công, một phần dòng vốn từ “bóng ma” sẽ được chuyển hóa thành nguồn vốn trung và dài hạn cho doanh nghiệp thông qua token hóa tài sản.

Ngược lại, nếu “nội quy chợ” quá khắt khe hoặc thiếu hấp dẫn, thế giới ngầm sẽ ngày càng phình to và trở thành một “nền kinh tế song song” nằm ngoài tầm kiểm soát của Nhà nước.

Mời bạn đón đọc: Bài 2 - Các kịch bản đen, xám, trắng khi chợ tài sản kỹ thuật số Việt vào phiên.

Phúc Huy