Chuyển dịch từ số lượng sang chất lượng

Trong những năm gần đây, hoạt động sáng tạo tại Việt Nam, đặc biệt là tại đầu tàu kinh tế TP.HCM, đã có những bước tiến dài mang tính đột phá. Theo số liệu từ Cục Sở hữu trí tuệ, tốc độ tăng trưởng văn bằng bảo hộ sáng chế tại TP.HCM giai đoạn 2021 – 2025 đạt con số ấn tượng 45,5%/năm. Trên quy mô cả nước, số đơn nộp bảo hộ sáng chế tính đến năm 2025 cũng tăng khoảng 33%, vượt xa mục tiêu 16 - 18% đề ra trước đó.

Ông Nguyễn Hoàng Giang, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ, nhận định sự gia tăng này là minh chứng rõ nét cho niềm tin của cộng đồng khoa học vào hệ thống chính sách mới. Không dừng lại ở việc xác lập quyền, thị trường bắt đầu ghi nhận những tín hiệu vận động tích cực khi số đơn đăng ký cấp phép khai thác (licensing) các kết quả nghiên cứu trong năm 2025 tăng hơn 17% so với năm trước. Điều này cho thấy các giải pháp hữu ích đang dần thoát ly khỏi "ngăn kéo" thư viện để bước ra thị trường, trực tiếp đóng góp giá trị kinh tế.

Thí điểm cơ chế: Đưa chính sách vào đời sống

Việc lựa chọn TP.HCM làm nơi triển khai thí điểm cơ chế thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ ngân sách Nhà nước được xem là bước đi chiến lược. Theo ông Nguyễn Hoàng Giang, mọi quy định pháp luật chỉ thực sự phát huy giá trị khi được kiểm chứng trong môi trường kinh tế sôi động, nơi có sự tương tác trực tiếp giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.

Đề án thí điểm lần này tập trung vào việc lựa chọn những công nghệ có tiềm năng thực tế để hỗ trợ thương mại hóa, từ đó xây dựng mô hình mẫu cho khu vực công. Đây là cách tiếp cận hiện đại, giúp các đơn vị chủ động rà soát, tra cứu và xác lập quyền bảo hộ kịp thời, tránh lãng phí nguồn lực tri thức. Cục Sở hữu trí tuệ cũng cam kết sẽ đồng hành cùng Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM để tư vấn chiến lược, giúp các tổ chức khoa học xây dựng năng lực quản trị tài sản trí tuệ nội bộ một cách chuyên nghiệp.

Bài học từ những nền kinh tế sáng tạo

Nhìn rộng ra thế giới, kinh nghiệm từ các quốc gia dẫn đầu về đổi mới sáng tạo như Hàn Quốc hay Trung Quốc đã cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam. Điểm chung của các quốc gia này là sự minh bạch và quyết liệt trong việc phân chia lợi ích để tạo động lực cho nhà khoa học. Tại Hàn Quốc, nhà nghiên cứu có thể nhận trên 50% tiền bản quyền từ chuyển giao công nghệ, trong khi ở một số trường đại học Trung Quốc, con số này lên tới 70%.

Bên cạnh động lực tài chính, việc quản trị tài sản trí tuệ bài bản là điều kiện tiên quyết. Một kết quả nghiên cứu chỉ có thể thu hút đầu tư khi quyền sở hữu được xác lập rõ ràng, cho phép định giá và thế chấp để vay vốn. Mô hình các doanh nghiệp "spin-off" (doanh nghiệp hình thành từ kết quả nghiên cứu của trường đại học) tại các quốc gia này đã chứng minh hiệu quả trong việc rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến tay người tiêu dùng.

Thông điệp cốt lõi được nhấn mạnh tại hội nghị là sự thay đổi tư duy: Cần xem tài sản trí tuệ là một loại tài sản kinh tế đặc biệt. Khi quyền lợi được làm rõ, giá trị được lượng hóa và cơ chế khai thác minh bạch, những kết quả nghiên cứu từ ngân sách Nhà nước sẽ thực sự trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Thanh Vân