Thực trạng lệ thuộc ngân sách và khoảng trống vốn tư nhân

Nhiều báo cáo từng chỉ ra rằng trên 70% kinh phí cho nghiên cứu khoa học ở Việt Nam đến từ ngân sách nhà nước. Trong khi đó, chi từ doanh nghiệp hay vốn tư nhân chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ, chưa đến 20%. Điều này dẫn tới nghịch lý: ngân sách phải “gánh” hầu hết, còn doanh nghiệp và tư nhân ít coi khoa học công nghệ là kênh đầu tư sinh lời. Khoảng trống vốn tư nhân khiến nhiều dự án tiềm năng thiếu nguồn lực để thương mại hóa. Không ít kết quả nghiên cứu có giá trị thực tiễn nhưng không thể bước ra thị trường vì thiếu “bàn tay” nhà đầu tư.

Luật 2025 mở hành lang mới cho tài chính khoa học

Điểm đột phá của Luật KH&CN 2025 là tạo cơ chế khuyến khích và bảo hộ vốn tư nhân, vốn đầu tư mạo hiểm trong nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Lần đầu tiên, Luật quy định rõ về:

Quỹ đầu tư mạo hiểm khoa học – công nghệ: được phép tham gia ngay từ giai đoạn ý tưởng, chấp nhận rủi ro cao nhưng đổi lại có cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng.

Khấu trừ thuế và ưu đãi: doanh nghiệp, cá nhân đầu tư vào nghiên cứu có thể được hưởng các ưu đãi về thuế thu nhập hoặc được công nhận chi phí hợp lệ.

Quyền sở hữu và lợi ích: nhà đầu tư được bảo hộ quyền lợi khi góp vốn, kể cả trong trường hợp dự án hợp tác giữa viện trường và doanh nghiệp.

Thay đổi triết lý: từ chi ngân sách sang dẫn dắt vốn xã hội

Luật 2025 thể hiện sự chuyển đổi quan trọng: Nhà nước không còn là “người chi trả chính”, mà là “người kiến tạo cơ chế”, để vốn xã hội hóa dẫn dắt đầu tư khoa học. Khi dòng vốn tư nhân và quỹ mạo hiểm được mở lối, nghiên cứu sẽ bám sát nhu cầu thị trường hơn, giảm tình trạng “nghiên cứu để báo cáo” mà thiếu ứng dụng. Đặc biệt, cơ chế mới sẽ thúc đẩy hình thành các doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Những dự án rủi ro cao nhưng tiềm năng lớn – vốn trước đây khó nhận được hỗ trợ từ ngân sách – giờ có thể tìm đến quỹ mạo hiểm.

Tầm nhìn: khoa học như một lĩnh vực đầu tư chiến lược

Khi dòng vốn tư nhân tham gia sâu, khoa học công nghệ sẽ không chỉ là lĩnh vực tiêu hao ngân sách, mà trở thành kênh đầu tư sinh lời. Nhà đầu tư kỳ vọng lợi nhuận, doanh nghiệp kỳ vọng sản phẩm, xã hội kỳ vọng tri thức mới – tất cả cùng tạo động lực chung. Nếu hành lang pháp lý mới được triển khai hiệu quả, Việt Nam có thể hình thành hệ sinh thái tài chính khoa học đa dạng, giảm áp lực ngân sách, đồng thời gia tăng sức cạnh tranh công nghệ. Đây là bước tiến cần thiết để Việt Nam hòa nhập vào dòng chảy toàn cầu, nơi đổi mới sáng tạo được nuôi dưỡng bằng cả tri thức lẫn dòng vốn mạo hiểm.

Đức Tài