Thời gian qua, trong các hội nhóm trầm hương “kháo” nhau về một giống cây có nguồn gốc từ Trung Quốc với tên gọi Kỳ Hải Nam. Theo lời quảng cáo của một số nhà vườn, sau khi trồng 3 - 7 năm, Kỳ Hải Nam sẽ cho thu hoạch. Đặc điểm nổi bật của cây này là khả năng sinh trầm tự nhiên mà không cần cấy thuốc để tạo trầm hương như cây dó bầu.

Phong trào trồng cây Kỳ Hải Nam ngày càng phát triển rầm rộ với sự xuất hiện của hàng loạt nhà vườn cung cấp cây giống trên khắp cả nước, đặc biệt ở Tam Đảo (Vĩnh Phúc cũ) và Long Khánh (Đồng Nai).

Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cảnh báo

Theo lời giới thiệu của một cơ sở mang tên “Trầm Hương T.T” – tự nhận là chuyện gia công chế tác trầm hương và cung cấp giống Kỳ Hải Nam tại xã Bàu Trâm, TP Long Khánh cũ (nay là phường Long Khánh, tỉnh Đồng Nai), việc trồng và chăm sóc Kỳ Hải Nam không tốn nhiều công sức. Cây Kỳ Hải Nam không kén đất trồng hay khí hậu, đặc biệt ưa khí hậu nhiệt đới gió mùa, nên Việt Nam là một trong những địa điểm lý tưởng để trồng. Kỳ Hải Nam không cần lo về đầu ra bởi cây thuộc tốp đầu trong những loại cây mang lại hiệu quả kinh tế cao. Do phải nhập 100% từ Trung Quốc, nên tùy theo loại, cây giống mà sẽ có giá từ 200 – 350 ngàn đồng/cây. 

Trước tình trạng một số địa phương xuất hiện giống cây “Kỳ Hải Nam” không rõ nguồn gốc, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã ban hành văn bản yêu cầu các địa phương tăng cường công tác quản lý giống cây trồng lâm nghiệp.

Theo Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, nhằm đảm bảo sự an toàn của hệ sinh thái rừng, bảo vệ đa dạng sinh học và quyền lợi của người dân, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm đã đề nghị Sở Nông nghiệp và Môi trường các tỉnh, thành phố kiểm tra, rà soát toàn bộ các tổ chức, cá nhân có hoạt động sản xuất kinh doanh, lưu giữ, sử dụng giống cây trồng lâm nghiệp trên địa bàn, đảm bảo các giống cây lâm nghiệp phải có nguồn gốc xuất xứ hợp pháp và đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng theo quy định.

Đối với các giống cây lâm nghiệp nhập khẩu, tăng cường kiểm tra việc chấp hành thủ tục pháp lý như hồ sơ gốc của lô giống, giấy tờ chứng nhận xuất xứ, giấy chứng nhận kiểm dịch, giấy phép nhập khẩu, hồ sơ kỹ thuật kèm theo lô giống theo quy định.

Văn bản cũng nêu rõ giống cây trồng lâm nghiệp nhập khẩu chỉ được sản xuất, kinh doanh sau khi thực hiện khảo nghiệm, trồng thử nghiệm và đánh giá công nhận giống quy định. Chính vì vậy, trường hợp phát hiện giống cây trồng lâm nghiệp nhập khẩu chưa được công nhận, chưa có hồ sơ, chưa thực hiện khảo nghiệm theo quy định hoặc có dấu hiệu là giống ngoại lai xâm hại thì tiến hành thu giữ và xử lý kịp thời.  

Giống cây chưa được kiểm định chất lượng

Trả lời Tạp chí Sở hữu Trí tuệ và Sáng tạo, ông Phạm Văn Du - Chủ tịch Hội Trầm hương Việt Nam - cho biết Hội rất quan ngại trước tình trạng rao bán ồ ạt các loại giống “Kỳ Hải Nam” trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và từ một số cơ sở kinh doanh trực tiếp. Những lời quảng cáo cam kết như “cây tự tạo trầm sau 3 - 7 năm”, “chuẩn F1 nhập trực tiếp từ đảo Hải Nam (Trung Quốc)”,… sẽ khiến người dân hiểu sai bản chất, đầu tư ồ ạt mà không có căn cứ khoa học hay chứng nhận kiểm kiểm định giống.  

“Hội đã gửi thông tin cảnh báo tới thành viên và đề nghị các cơ quan chuyên môn rà soát, kiểm tra nguồn gốc, hồ sơ nhập khẩu, cũng như nhắc nhở người dân thận trọng trước những quảng cáo quá hứa hẹn”, ông Du cho biết.

Theo ông Du, trầm hương (kỳ, kỳ nam) hình thành khi cây nhóm Aquilaria/Gyrinops bị tổn thương và tiết ra nhựa để tự lành. Đó là quá trình sinh học phát triển theo thời gian chứ không phải tự nhiên sản sinh ngay trong vài năm. Một số giống hoặc chủng có khả năng tạo phản ứng sớm hơn do đặc tính gen hoặc do kỹ thuật nuôi trồng (ví dụ xử lý tổn thương, cấy vi nấm, cấy tinh dầu) nhưng lời khẳng định cây nhỏ 2 - 3 năm đã có kỳ nam tự nhiên cần được kiểm chứng khoa học cẩn trọng. Việc xuất hiện cây tạo trầm sớm không đồng nghĩa với đột biến bất thường mà đôi khi là kết quả của chọn giống, xử lý kỹ thuật hoặc bản chất giống từ vùng khác nhưng vẫn cần phân tích gen và phân tích hóa học sản phẩm để xác định chất lượng trầm.

Những giống nhập thiếu kiểm soát có thể gây nhiều hệ lụy như làm méo mó thị trường, hạ thấp giá trị sản phẩm chất lượng và gây rủi ro cho cả người trồng lẫn người tiêu dùng. Quan trọng nhất là tiềm ẩn rủi ro dịch hại thực vật, sâu bệnh lạ hoặc lai tạp làm giảm chất lượng nguồn gen bản địa. Nếu hàng loạt giống ngoại nhập không rõ nguồn gốc tràn vào, thương hiệu trầm hương Việt Nam - vốn dựa trên chất lượng tự nhiên và uy tín lâu năm - sẽ bị ảnh hưởng nặng.

“Người đang có ý định đầu tư trồng Kỳ Hải Nam không nên mua giống không rõ nguồn gốc, đặc biệt những quảng cáo cam kết lợi nhuận cao trong thời gian rất ngắn. Trước khi xuống tiền mua giống, người trồng nên yêu cầu chứng nhận nguồn gốc, phiếu kiểm dịch và nếu có thể đưa mẫu đi kiểm tra tại cơ quan chuyên môn”, ông Du khuyến cáo.

Ông Du cho biết Hội Trầm hương Việt Nam đã đề nghị các cơ quan quản lý Nhà nước xây dựng danh mục giống cây trồng được phép lưu hành, yêu cầu ghi nhãn và kèm theo giấy tờ chứng nhận nguồn gốc, kiểm dịch thực vật; tăng cường kiểm tra, thanh tra và xử lý nghiêm các hành vi nhập lậu, quảng cáo sai sự thật, cam kết lợi nhuận không có cơ sở; xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc cho giống và sản phẩm trầm hương để minh bạch thị trường, bảo vệ người tiêu dùng và thương hiệu Việt.

Ngoài ra, quy trình giám định chất lượng trầm như phân tích hóa học, kiểm tra thành phần tinh dầu cần được thiết lập để phân biệt trầm chất lượng cao và hàng kém chất lượng.Hỗ trợ mạng lưới chuyển giao kỹ thuật cho nông dân (trung tâm giống, viện nghiên cứu, doanh nghiệp uy tín) và khuyến khích mô hình hợp tác xã, chuỗi liên kết để giảm rủi ro đầu tư cá nhân.

Tân Nguyên