Vinamilk

Sở hữu trí tuệ và sự phát triển: Câu chuyện ASEAN

(SHTT) - ASEAN đã xác định được sở hữu trí tuệ (SHTT) là một yếu tố cơ bản của Kế hoạch Cộng đồng Kinh tế ASEAN đến 2025, trong đó đưa ra các bước cụ thể để các nước thành viên thực hiện chuyển đổi ASEAN thành một khu vực có tính sáng tạo và cạnh tranh cao.

Một nhóm năm quốc gia với chung một ước mơ hoà bình: Hiệp hội các quốc gia đông nam á – The Association of Southeast Asian Nations (gọi tắt là ASEAN) đã bắt đầu cách nay 50 năm, vào ngày 8 tháng 8 năm 1967 tại Bangkok, Thailand. Đây là cột móc quan trọng của mối quan hệ trong khu vực, đã hình thành nên một cộng đồng các quốc gia khá rời rạc bao gồm: Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thailand. Cho đến nay đã khám phá ra các phương án khác nhau để xây dựng khu vực.

4

Vào tháng 8 năm 2017 vừa qua, ASEAN đã tổ chức kỷ niệm 50 năm. Sở hữu trí tuệ là tâm điểm của những nổ lực nhằm biến đổi khu vực thành một khối sáng tạo và cạnh tranh cao (ảnh: iStokc.com) 

Ngay từ đầu, các quốc gia thành viên của ASEAN đã có sự đa dạng về ngôn ngữ và văn hoá, tuy đã được củng cố bởi những lịch sử khác nhau nhưng lại có chung mong muốn là chia sẻ và cải thiện cuộc sống của người dân. Trở lại năm 1967, thế giới đang đi theo lời hứa của một Liên Hợp Quốc tương đối non trẻ được tạo ra từ bi kịch của Thế chiến thứ hai. Và trong khi các xung đột của một thế giới lưỡng cực diễn ra, tạo ra một viễn cảnh u ám và thiếu liên kết trên toàn cầu, ASEAN đã bắt đầu khắc phục một đường lối hợp tác để bảo đảm tương lai của nó. Vào thời điểm đó, tổng GDP của ASEAN chỉ 23,7 tỷ USD, các thể chế chính trị vẫn đang phát triển và cơ sở hạ tầng kém phát triển. Sự ra đời của ASEAN thực sự là một thời điểm quyết định, sinh ra từ sự dũng cảm và tiên đoán của các nhà lãnh đạo trong khu vực.

Việc tham gia của các thành viên của Brunei Darussalam năm 1984, Việt Nam năm 1995, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào và Myanmar năm 1997 và Campuchia năm 1999 đã hoàn chỉnh hơn việc tổ chức và củng cố cơ cấu tổ chức của mình. Hội nhập kinh tế, gắn liền với các cuộc đối thoại và hợp tác sâu rộng trong các lĩnh vực chính trị - an ninh và văn hoá - xã hội, tiếp tục thúc đẩy quan hệ trong ASEAN và giữa các nước thành viên cùng các nền kinh tế lớn khác trong khu vực.

Sự hội nhập này đã được củng cố hơn nữa với việc thành lập Cộng đồng kinh tế ASEAN vào năm 2015. Cộng đồng đã tăng trưởng lên đến 629 triệu người với tổng GDP là 2,4 nghìn tỷ đô la, trở thành nền kinh tế lớn thứ 6 trên thế giới và thứ ba lớn nhất ở châu Á. Năm 2015, thương mại của ASEAN cũng tăng lên 2,3 nghìn tỷ USD, chiếm thị phần lớn thứ tư trên thế giới sau Trung Quốc, Mỹ và Đức. Trong khi đó, đầu tư trực tiếp nước ngoài đạt 121 tỷ USD, chiếm 7% dòng vốn đầu tư toàn cầu.

Sự tăng trưởng đáng chú ý này không phải đến từ cơ hội. Thay vào đó, nó là kết quả của việc thực hiện có hệ thống các biện pháp một cách toàn diện để hỗ trợ hội nhập kinh tế, bao gồm các thủ tục hải quan, nhập cư và thương mại hài hoà. Cũng nhờ có chiến lược rõ ràng, công nhận mức độ phát triển khác nhau của các nước thành viên và chủ động tìm cách tạo cơ hội cho các thành viên kém phát triển hơn có thể bắt kịp. Vào thời điểm mà thế giới ngày càng quan tâm đến chủ nghĩa bảo hộ, ASEAN vẫn tiếp tục tỏa sáng và lạc quan về hội nhập, mở cửa và cởi mở kinh tế.

1

Thủ tướng Malaysia Dato, Sri Mohd Najib bin Tun, là người đứng đầu Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Abdul Razak; Tham tán Nhà nước cho Myanmar Aung San Suu Kyi; Thủ tướng Thái Lan Prayut Chan-o-cha; Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc; Tổng thống Philippines Rodrigo Roa Duterte; Thủ tướng Singapore Lee Hsien Loong; Brunei Sultan Haji Hassanal Bolkiah; Thủ tướng Campuchia Hun Sen; Tổng thống Indonesia Joko Widodo; và Thủ tướng Lào Thongloun Sisoulith (ảnh: Ban Thư ký ASEAN). 

Sở hữu trí tuệ với sự phát triển

ASEAN đã xác định được sở hữu trí tuệ (SHTT) là một yếu tố cơ bản của Kế hoạch Cộng đồng Kinh tế ASEAN đến 2025, trong đó đưa ra các bước cụ thể để các nước thành viên thực hiện chuyển đổi ASEAN thành một khu vực có tính sáng tạo và cạnh tranh cao.

ASEAN thừa nhận rằng SHTT là điểm khởi đầu tốt cho các quốc gia thành viên nhằm khuyến khích sự đổi mới như là một phần của gói ưu đãi kinh tế quốc gia và khu vực. Các quốc gia như Malaysia, Philipin, Singapore và Việt Nam đã đưa ra các giải thưởng về SHTT mang lại uy tín cho các nhà đổi mới và sáng tạo nhất của họ. Bằng cách bảo vệ các ý tưởng ban đầu và các công trình, luật và quy định về sở hữu trí tuệ cho phép các doanh nghiệp, doanh nhân, nhà sáng chế, nghệ sĩ và người sáng tạo phát triển trong môi trường công bằng, làm tăng khả năng cạnh tranh của công chúng đối với thị trường hàng hoá và dịch vụ cạnh tranh. Hơn thế nữa, Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO) đã trao tặng giải thưởng Nhà Lãnh đạo Toàn cầu của WIPO cho Vua Bhumibol Adulyadej vào ngày 14 tháng 1 năm 2009 để ghi nhận sự cống hiến của ông cho việc sử dụng trí tuệ để giúp Thái Lan phát triển: hơn 4.000 Dự án Hoàng gia ứng dụng SHTT đã được hưởng lợi không chỉ Thái Lan mà cả các quốc gia khác nữa.

Sự phát triển của một chiến lược về SHTT cân bằng và hợp lý - một chính sách khung và chương trình hỗ trợ các ưu tiên phát triển quốc gia - là một bước tiến quan trọng để đảm bảo rằng SHTT phục vụ cho tất cả mọi người. Về vấn đề này, các nước như Indonesia, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào, Myanmar, Philippines và Việt Nam đang có sự hợp tác với WIPO để tăng cường các chiến lược SHTT quốc gia tương ứng. Đây là một quá trình lâu dài đòi hỏi sự hỗ trợ tích cực của tất cả các bên liên quan, bao gồm khu vực tư nhân, chính phủ và các nhà cung cấp riêng lẻ về những ý tưởng ban đầu. Từ công nghệ chuyển đổi chất thải sang các sản phẩm có lợi cho thương mại đến sự hồi sinh của các mô típ ASEAN trong các thiết kế toàn cầu, SHTT cung cấp các ưu đãi cần thiết để đảm bảo luồng công việc sáng tạo ban đầu liên tục góp phần vào phúc lợi xã hội và lợi ích cộng đồng.

Các nước ASEAN sử dụng SHTT để bảo vệ di sản quốc gia của họ. Ở Campuchia, Indonesia, Thái Lan và Việt Nam, điều này có nghĩa là tạo ra một loạt các chỉ dẫn địa lý. Ví dụ, Thái Lan lợi dụng sự bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với rượu, rượu mạnh, gạo và lụa không chỉ để bảo vệ chất lượng của những sản phẩm đó mà còn để củng cố bản sắc dân tộc trên thị trường toàn cầu. Bên cạnh việc chứng nhận và công nhận nhãn hiệu tập thể, Việt Nam đang phát triển các chỉ dẫn địa lý để kiểm soát chất lượng và thúc đẩy khả năng hiển thị sản phẩm của mình để cải thiện cuộc sống của người nông dân đồng thời khai thác tiềm năng xuất khẩu nông nghiệp. Tương tự, các chỉ dẫn địa lý của Campuchia, bao gồm hạt tiêu Kampot và đường cọ, đang được công nhận trên toàn thế giới. Ở Philippines, các cơ quan chức năng quốc gia đang sử dụng SHTT để hỗ trợ các quyền của người bản địa và cộng đồng địa phương thông qua một quy định bắt buộc phải thiết lập một hệ thống và thực hành kiến thức bản địa và đòi hỏi phải có kiến thức truyền thống được sử dụng trong các đơn xin cấp bằng sáng chế. Với nhiều nền văn hoá, hải quan, hệ thống giá trị và nguồn gôc khác nhau, Indonesia đang tăng cường pháp luật về kiến thức truyền thống, văn hoá truyền thống và đang dẫn đầu các cuộc thảo luận quốc tế về vấn đề này.

2

Công nghệ được phát triển bởi các nhà nghiên cứu ở Philippines để biến đổi chất thải xoài vào các sản phẩm có thể bán được bây giờ là cơ sở cho doanh nghiệp sử dụng 60 người. Ảnh: Ban Thư ký ASEAN

Các nước ASEAN đang phát triển SHTT làm nền tảng cho việc xây dựng thể chế. Việc thành lập Trung tâm Hỗ trợ Công nghệ và Đổi mới (TISCs) ở một số nước đang giúp hoàn thành hành trình từ quan niệm sản phẩm đến thương mại hóa. Các trung tâm xây dựng để tương tác giữa các nhà phát minh, giới học giả và khu vực tư nhân là điều cốt yếu trong việc thúc đẩy mối liên kết chặt chẽ giữa nghiên cứu và phát triển với thị trường. Để đạt được mục đích này, Brunei Darussalam đang đưa ra một loạt các chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng để giáo dục công chúng về SHTT và thúc đẩy việc sử dụng các hệ thống và dịch vụ SHTT. Singapore, với tư cách là Cơ quan Tìm kiếm Quốc tế và Cơ quan Thẩm định sơ bộ Quốc tế theo Hiệp ước Hợp tác về Sáng chế của WIPO, cũng đang nâng cao chất lượng của các bằng sáng chế và các đơn xin cấp bằng sáng chế trong khu vực. Trong khi đó, Philippine tạo thuận lợi cho việc giải quyết tranh chấp thông qua các dịch vụ giải quyết tranh chấp khác và đã đạt được một tỷ lệ giải quyết cao. Văn phòng Sở hữu trí tuệ Philippines gần đây đã thành công trong việc áp dụng một đơn xin cấp phép bắt buộc đặc biệt liên quan đến y tế cộng đồng, một trường hợp kết thúc bằng một giải pháp có lợi cho cả chính phủ và công ty dược phẩm tham gia.

Hỗ trợ thể chế 

Các phong trào chính trị, kinh tế và văn hóa - xã hội khác nhau của ASEAN có nghĩa là hợp tác chặt chẽ, có mục đích và có ý nghĩa là cần thiết để thu hoạch đầy đủ tiềm năng của khu vực và thu hẹp khoảng cách giữa các nước. Đây là nơi mà Nhóm làm việc ASEAN về Hợp tác Sở hữu Trí tuệ đóng một vai trò quan trọng. Với sự đóng góp của lãnh đạo các văn phòng SHTT của các nước thành viên ASEAN, Nhóm làm việc này đã họp thường xuyên để xem xét và tăng cường khuôn khổ pháp lý về sở hữu trí tuệ nhằm thúc đẩy tăng trưởng dẫn đầu về đổi mới và giúp đỡ khu vực tiến cao hơn trong bậc thang công nghệ.

Sự tham gia của tổ chức toàn cầu là yếu tố quan trọng trong việc tăng cường mạng lưới các chương trình quốc gia và chiến lược SHTT của khu vực. Đối với ASEAN và WIPO, quan hệ chính thức bắt đầu vào năm 1993 với việc thiết lập cơ chế tham vấn thường xuyên. Sau đó WIPO ủng hộ việc soạn thảo Kế hoạch Chiến lược Sở hữu trí tuệ ASEAN cho năm 2016-2025. Kế hoạch liệt kê bốn mục tiêu rộng lớn: tăng cường văn phòng và xây dựng cơ sở hạ tầng; xây dựng nền tảng khu vực; mở rộng hệ sinh thái; và tăng cường cơ chế khu vực để thúc đẩy việc tạo ra tài sản và thương mại hoá, đặc biệt đối với chỉ dẫn địa lý và kiến thức truyền thống.

3

Tòa nhà văn phòng ASEAN tại Jakarta, Indonesia. Các nước ASEAN đã xác định được sở hữu trí tuệ (IP) như một yếu tố cơ bản của Kế hoạch phát triển Cộng đồng Kinh tế ASEAN đến 2025 (Ảnh: Văn phòng Asean). 

Tòa nhà văn phòng ASEAN tại Jakarta, Indonesia. Các nước ASEAN đã xác định được sở hữu trí tuệ (IP) như một yếu tố cơ bản của Kế hoạch phát triển Cộng đồng Kinh tế ASEAN đến 2025 (Ảnh: Văn phòng Asean).

Kế hoạch chiến lược SHTT ASEAN đang đóng một vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự đổi mới và khả năng cạnh tranh của khu vực. Nhìn chung, trong thập kỷ qua, các quốc gia thành viên ASEAN đã ghi lại những biểu hiện tăng trưởng trong Chỉ số Đổi mới Toàn cầu. Đặc biệt, Singapore được công nhận là quốc gia sáng tạo thứ bảy trên thế giới, trong khi Việt Nam đã đăng ký một trong những bước nhảy lớn nhất của bất kỳ nước nào trong Chỉ số này trong những năm gần đây.

ASEAN đang tạo ra một môi trường phì nhiêu, trong đó có thể tạo ra các ý tưởng, nuôi dưỡng và tiếp cận với lợi ích cộng đồng với sự lạc quan về triển vọng kinh tế và triển vọng của một dân số với trên 50% dưới 30 tuổi. Biên giới chào đón của họ giúp nảy mầm ý tưởng phù hợp với một đối tượng quốc tế. Riêng năm 2016, 108,8 triệu du khách đã đến thăm khu vực, trong đó 42,4% là trong nội bộ ASEAN, cho thấy có sự trao đổi mạnh mẽ giữa người với người.

Phát triển câu chuyện

Trong 50 năm qua, ASEAN đã liên tục biến đổi mình khỏi một cuộc suy thoái kinh tế với một nước có ảnh hưởng lớn trong chính trị và kinh tế toàn cầu - đây là câu chuyện về ASEAN. Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 50, được tổ chức ngày 5 tháng 8 năm 2017 vừa qua tại Philipines và do nước này làm Chủ tịch ASEAN, tiếp tục giải quyết vấn đề này và khẳng định lại truyền thống xây dựng sự tham gia và xây dựng sự đồng thuận của khu vực. Tuy vậy, câu chuyện tiếp tục tiến triển. Ngay cả khi sự năng động về kinh tế của khu vực tạo ra nhiều cơ hội, khoảng cách phát triển vẫn tồn tại trong và giữa các quốc gia thành viên. Các xu hướng toàn cầu gần đây thêm những thách thức mới cần được giải quyết. Hỗ trợ thể chế, chính sách hiệu quả và thống nhất cần được duy trì để chỉ đạo sự tăng trưởng rộng rãi, đồng bộ trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, đổi mới và các lĩnh vực có liên quan.

Trong bối cảnh ASEAN, hoạt động kinh doanh của SHTT không nằm ngoài sự bảo vệ. Đó là đảm bảo rằng tất cả mọi người đều hưởng lợi từ sự đổi mới và cạnh tranh, từ những thành phố lớn nhất đến các làng nhỏ nhất. Đó là thúc đẩy đổi mới, bảo vệ di sản quốc gia, xây dựng thể chế, bảo vệ và bảo tồn kiến thức cũng như truyền thống của người bản địa. Đó là để nâng cao chất lượng cuộc sống. Đó là điểm chính yếu, là thuộc về người dân.

Theo WIPO/ Biên dịch: Peter Nhien