Trong nhiều năm trở lại đây, sở hữu trí tuệ thường được nhắc tới như một lĩnh vực “đã có luật, đã có cam kết, đã có khung”. Các văn bản pháp lý ngày càng hoàn thiện, phạm vi điều chỉnh mở rộng, mức độ tương thích quốc tế được nâng lên rõ rệt. Tuy nhiên, nghịch lý vẫn tồn tại: tài sản trí tuệ được xác lập nhiều hơn, nhưng đóng góp vào tăng trưởng, năng suất và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế chưa tương xứng. Thực tế này đặt ra một câu hỏi cần được nhìn nhận thẳng thắn: nếu không nghẽn ở luật, thì sở hữu trí tuệ đang nghẽn ở đâu?

Vấn đề nằm ở chỗ sở hữu trí tuệ là một lĩnh vực có tính liên ngành rất cao, vận hành ở giao điểm của khoa học – công nghệ, sản xuất – kinh doanh, tài chính – đầu tư và thực thi pháp luật. Mỗi khâu trong chuỗi này đều có chủ thể quản lý, cơ chế vận hành và mục tiêu riêng. Khi các khâu không được kết nối hiệu quả, tài sản trí tuệ dù được bảo hộ đầy đủ vẫn không thể phát huy giá trị. Nói cách khác, sở hữu trí tuệ không phải là một “lĩnh vực độc lập”, mà là một không gian phối hợp thể chế. Nếu thiếu năng lực phối hợp, hệ thống sẽ vận hành rời rạc và kém hiệu quả.

Trong khâu tạo lập, nhiều kết quả nghiên cứu, sáng chế được hình thành từ các chương trình khoa học, dự án đổi mới sáng tạo hoặc hoạt động sản xuất – kinh doanh. Tuy nhiên, từ thời điểm hình thành đến khi được bảo hộ và khai thác thương mại, dòng chảy thông tin và trách nhiệm thường bị đứt đoạn. Chủ thể tạo ra tài sản trí tuệ không phải lúc nào cũng có khả năng hoặc động lực để đưa tài sản đó ra thị trường. Trong khi đó, các cơ quan quản lý chủ yếu dừng ở vai trò xác lập quyền, chưa gắn chặt với bài toán khai thác. Sự thiếu liên thông này khiến nhiều tài sản trí tuệ tồn tại như “kết quả treo”, có quyền nhưng không có đời sống kinh tế.

Ở khâu khai thác và thương mại hóa, sự phối hợp còn bộc lộ rõ hơn. Tài sản trí tuệ chỉ trở thành tài sản thực khi được định giá, giao dịch, cấp phép hoặc tích hợp vào chuỗi giá trị. Tuy nhiên, giữa hệ thống sở hữu trí tuệ và hệ thống tài chính – đầu tư vẫn tồn tại khoảng trống lớn. Các chủ thể tài chính thiếu thông tin, thiếu công cụ và thiếu niềm tin để tiếp nhận tài sản trí tuệ như một loại tài sản có thể kiểm soát rủi ro. Ngược lại, các chủ thể sở hữu tài sản trí tuệ thiếu sự hỗ trợ cần thiết để chuẩn hóa, minh bạch hóa giá trị tài sản của mình. Khi hai hệ thống này không “nói chuyện” với nhau, tài sản trí tuệ bị đứng ngoài các dòng chảy vốn của nền kinh tế.

Một điểm nghẽn khác nằm ở khâu thực thi và bảo vệ quyền. Việc xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ liên quan đến nhiều lực lượng và nhiều cấp độ quản lý khác nhau. Nếu thiếu cơ chế phối hợp hiệu quả, việc thực thi dễ rơi vào tình trạng phân tán, thiếu nhất quán, khó tạo ra hiệu ứng răn đe đủ mạnh. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến niềm tin của chủ thể quyền, mà còn làm suy giảm động lực đầu tư vào sáng tạo. Trong một môi trường mà quyền khó được bảo vệ một cách kịp thời và nhất quán, tài sản trí tuệ khó có thể được coi là nền tảng an toàn cho hoạt động kinh doanh dài hạn.

Từ góc nhìn quản trị, có thể thấy sở hữu trí tuệ hiện chưa có một “nhạc trưởng” đúng nghĩa trong điều phối chính sách. Mỗi lĩnh vực liên quan đều thực hiện tốt phần việc của mình, nhưng thiếu một cơ chế tổng thể để kết nối mục tiêu, chia sẻ dữ liệu và đồng bộ hành động. Khi không có chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng về hiệu quả khai thác tài sản trí tuệ, hệ thống dễ rơi vào tình trạng “đúng quy trình nhưng chưa đúng mục tiêu”. Đây là một thách thức mang tính năng lực thể chế, không thể giải quyết chỉ bằng việc sửa đổi hay bổ sung quy định pháp luật.

Đặt vấn đề như vậy để thấy rằng, cải cách sở hữu trí tuệ trong giai đoạn tới cần dịch chuyển trọng tâm từ hoàn thiện luật sang nâng cao năng lực phối hợp. Điều này bao gồm việc thiết kế các cơ chế liên thông giữa tạo lập – bảo hộ – khai thác – thực thi; xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung; phát triển các tổ chức trung gian có khả năng kết nối các chủ thể khác nhau trong hệ sinh thái. Quan trọng hơn, cần coi hiệu quả khai thác tài sản trí tuệ là một chỉ báo của năng lực quản trị, chứ không chỉ là kết quả của tuân thủ pháp luật.

Khi năng lực phối hợp được nâng lên, sở hữu trí tuệ sẽ không còn là một lĩnh vực “đứng riêng”, mà trở thành chất keo kết dính các chính sách phát triển. Khi đó, tài sản trí tuệ mới có điều kiện chuyển hóa từ quyền pháp lý sang nguồn lực thực sự của nền kinh tế, đóng góp thiết thực cho đổi mới sáng tạo và tăng trưởng bền vững.

Đức Tài