Nếu trước đây sách giả thường xuất hiện ở các sạp vỉa hè hay khu vực gần trường học hoặc trên các sàn thương mại điện tử, thì nay hình thức kinh doanh này đã thay đổi đáng kể. Các đầu nậu thuê mặt bằng ngắn ngày tại chung cư, tổ chức “hội sách lưu động”, kết hợp quảng bá qua mạng xã hội để tiếp cận cư dân. Chỉ sau khoảng một tuần, các gian hàng lại nhanh chóng chuyển địa điểm, tạo thành vòng xoay liên tục khó kiểm soát.

Điều đáng nói là nhiều cuốn sách giả hiện nay được làm khá sơ sài nhưng vẫn tiêu thụ mạnh. Tem chống giả bị in trực tiếp lên bìa thay vì dán thật, mã QR không thể truy cập, logo nhà xuất bản bị cắt lệch hoặc in mờ. Chất lượng giấy thấp, chữ nhòe, dàn trang xô lệch, gáy sách lỏng lẻo. Chỉ cần quan sát kỹ, người mua hoàn toàn có thể nhận ra dấu hiệu bất thường.

Thế nhưng, mức giá rẻ và tâm lý mua cho tiện khiến nhiều người chấp nhận bỏ qua vấn đề bản quyền và nguồn gốc sản phẩm. Thậm chí, không ít đơn vị làm sách lậu còn nâng giá bìa để tạo cảm giác giảm giá sâu, đánh trúng tâm lý săn khuyến mãi của người tiêu dùng.

Thiệt hại do sách giả gây ra không chỉ nằm ở doanh thu bị thất thoát. Đây còn là hành vi xâm phạm nghiêm trọng quyền sở hữu trí tuệ, trực tiếp ảnh hưởng đến hệ sinh thái sáng tạo. Mỗi cuốn sách là kết quả của quá trình lao động trí tuệ kéo dài từ tác giả, dịch giả, biên tập viên đến họa sĩ trình bày và đơn vị xuất bản. Khi sách bị in lậu, toàn bộ giá trị sáng tạo đó bị sao chép trái phép và thương mại hóa bất hợp pháp.

Nhiều nhà xuất bản cho biết có những đầu sách từng phát hành hàng chục nghìn bản mỗi năm nhưng doanh số sụt giảm mạnh sau khi xuất hiện sách giả. Không ít tác giả cũng mất động lực sáng tác khi tác phẩm vừa ra mắt đã nhanh chóng bị sao chép, phát tán tràn lan trên thị trường.

Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển kinh tế số, công nghiệp văn hóa và đổi mới sáng tạo, vấn đề thực thi quyền sở hữu trí tuệ ngày càng được đặt ra cấp thiết. Thủ tướng Chính phủ gần đây đã yêu cầu các bộ, ngành tăng cường đấu tranh, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ một cách thường xuyên, liên tục và có trọng tâm.

Các chuyên gia cho rằng bảo vệ bản quyền không chỉ là câu chuyện pháp lý mà còn liên quan trực tiếp đến năng lực cạnh tranh quốc gia. Khi môi trường sở hữu trí tuệ được đảm bảo, doanh nghiệp và cá nhân sáng tạo mới đủ niềm tin để đầu tư nghiên cứu, phát triển sản phẩm mới.

Ở góc độ xuất bản, sách giả không đơn thuần là hàng hóa kém chất lượng mà còn phản ánh sự “bình thường hóa” hành vi xâm phạm bản quyền trong một bộ phận xã hội. Việc các gian hàng sách lậu có thể công khai hoạt động giữa khu dân cư đông đúc cho thấy lỗ hổng không nhỏ trong khâu quản lý địa điểm kinh doanh và kiểm soát nguồn gốc hàng hóa.

Nhiều ý kiến cho rằng ban quản lý chung cư, đơn vị tổ chức hội chợ cũng cần có trách nhiệm kiểm tra giấy tờ chứng minh nguồn gốc xuất bản phẩm trước khi cho thuê mặt bằng. Bởi khi sách giả được bày bán công khai trong không gian cộng đồng, thiệt hại không chỉ thuộc về nhà xuất bản hay tác giả, mà còn làm xói mòn văn hóa tôn trọng tài sản trí tuệ.

Các chuyên gia sở hữu trí tuệ cũng cảnh báo, nếu tình trạng vi phạm bản quyền kéo dài, động lực đổi mới sáng tạo sẽ bị suy giảm. Doanh nghiệp và người sáng tạo sẽ có xu hướng chạy theo lợi nhuận ngắn hạn thay vì đầu tư cho các sản phẩm có giá trị lâu dài.

Trong cuộc chiến chống sách giả, xử phạt là cần thiết nhưng chưa đủ. Điều quan trọng hơn là xây dựng nhận thức xã hội rằng việc mua một cuốn sách giả cũng đồng nghĩa tiếp tay cho hành vi đánh cắp chất xám. Khi quyền sở hữu trí tuệ chưa được tôn trọng đúng mức, rất khó để hình thành một nền kinh tế sáng tạo bền vững.

Kim Dung