Trong nhiều năm, khi nhắc đến rủi ro của doanh nghiệp, người ta thường nghĩ đến biến động thị trường, cạnh tranh, dòng tiền, thuế, nhân sự hay các thay đổi về chính sách kinh tế. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của nền kinh tế số và xu hướng tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam, một nhóm rủi ro khác đang ngày càng hiện hữu rõ nét hơn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh: rủi ro bản quyền và quyền sở hữu trí tuệ.

Điều đáng chú ý là phần lớn những rủi ro này không bắt nguồn từ các hành vi được thực hiện với ý đồ vi phạm rõ ràng. Trong nhiều trường hợp, chúng xuất phát từ những thói quen đã tồn tại trong đời sống xã hội và hoạt động kinh doanh suốt nhiều năm, đến mức nhiều người mặc nhiên xem đó là điều bình thường.

Một doanh nghiệp mua máy tính và sử dụng phần mềm đã được cài đặt sẵn từ đơn vị cung cấp thiết bị. Một cửa hàng kinh doanh sử dụng hình ảnh, bài viết hoặc video trên internet để quảng bá sản phẩm. Một quán cà phê tổ chức các buổi giao lưu âm nhạc, ghi hình lại và đăng tải lên mạng xã hội để thu hút khách hàng. Một cơ sở sản xuất sử dụng họa tiết, mẫu thiết kế hoặc hình ảnh đang được thị trường ưa chuộng mà không kiểm tra nguồn gốc quyền sở hữu. Một đơn vị kinh doanh vải, thời trang hoặc sản phẩm lưu niệm lựa chọn những mẫu hoa văn đẹp đang lưu hành trên thị trường mà không biết rằng phía sau đó có thể là quyền tác giả hoặc quyền liên quan của một cá nhân, tổ chức khác.

Trong suy nghĩ của nhiều người, đó đơn giản chỉ là những hoạt động phục vụ kinh doanh thường ngày. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, một số hành vi trong số đó có thể làm phát sinh trách nhiệm dân sự, trách nhiệm hành chính hoặc thậm chí là trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật.

Những vụ việc liên quan đến phần mềm không có bản quyền, các tranh chấp về thiết kế, họa tiết trên sản phẩm thương mại, việc sử dụng trái phép tác phẩm âm nhạc trong môi trường kinh doanh hay các tranh chấp liên quan đến tác phẩm mỹ thuật ứng dụng trong thời gian gần đây cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm. Khoảng cách giữa nhận thức xã hội và yêu cầu tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ vẫn còn khá lớn.

Nhiều doanh nghiệp không chủ động tìm kiếm hành vi vi phạm. Họ đơn giản đang vận hành theo những gì họ quan sát được từ thị trường. Khi một hành vi được thực hiện phổ biến trong thời gian dài, nó dễ tạo ra cảm giác an toàn giả tạo. Người ta bắt đầu tin rằng nếu rất nhiều người cùng làm như vậy thì hành vi đó hẳn không có vấn đề gì đáng lo ngại. Chính tâm lý này đang tạo nên một trong những rủi ro lớn nhất đối với hoạt động tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ.

Trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, điều nguy hiểm nhất đôi khi không phải là hành vi vi phạm có chủ đích. Điều nguy hiểm hơn là việc vi phạm diễn ra trong thời gian dài mà chủ thể thực hiện không nhận thức đầy đủ về hậu quả pháp lý có thể phát sinh. Khi đó, rủi ro không còn nằm ở bản thân hành vi vi phạm, mà nằm ở sự chủ quan được hình thành từ những thói quen quen thuộc của thị trường.

Tất nhiên, việc thiếu hiểu biết không làm mất đi trách nhiệm pháp lý. Quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, chủ sở hữu nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp và các đối tượng sở hữu trí tuệ khác cần được tôn trọng và bảo vệ. Đó là nền tảng để khuyến khích sáng tạo, thu hút đầu tư và xây dựng một môi trường kinh doanh lành mạnh, công bằng.

Tuy nhiên, bên cạnh việc xử lý các hành vi vi phạm, câu chuyện nâng cao nhận thức và hỗ trợ tuân thủ cũng cần được đặt ra một cách nghiêm túc. Bởi mục tiêu cuối cùng của hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ không phải là tạo ra nhiều vụ xử lý hơn, mà là tạo ra nhiều chủ thể tuân thủ hơn. Một môi trường sở hữu trí tuệ hiệu quả không chỉ được xây dựng bằng các biện pháp chế tài, mà còn cần được hình thành từ sự hiểu biết, khả năng tiếp cận thông tin và các công cụ hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro ngay từ đầu.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, đây cũng là thời điểm cần nhìn nhận rằng quyền sở hữu trí tuệ không còn là câu chuyện riêng của các tập đoàn công nghệ, các nhà sản xuất phần mềm hay ngành công nghiệp sáng tạo. Sở hữu trí tuệ hiện diện trong hầu hết các hoạt động kinh doanh hiện đại, từ hình ảnh quảng cáo, nội dung trên mạng xã hội, âm nhạc sử dụng trong không gian thương mại, phần mềm vận hành doanh nghiệp cho đến thiết kế sản phẩm, mẫu mã, họa tiết và dữ liệu số.

Có lẽ trong tương lai gần, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp sẽ không chỉ được đo bằng doanh thu, công nghệ hay thị phần, mà còn được đo bằng khả năng quản trị tài sản trí tuệ và kiểm soát rủi ro pháp lý. Một doanh nghiệp có thể sở hữu nhà xưởng, máy móc, hệ thống phân phối và đội ngũ nhân sự xuất sắc, nhưng chỉ một vi phạm sở hữu trí tuệ không được nhận diện kịp thời cũng có thể kéo theo những tổn thất lớn về tài chính, uy tín và cơ hội phát triển.

Chính vì vậy, quản trị sở hữu trí tuệ cần được xem là một phần của quản trị doanh nghiệp, thay vì chỉ là câu chuyện xử lý tranh chấp khi sự việc đã xảy ra. Doanh nghiệp cần có khả năng nhận diện sớm các dấu hiệu rủi ro, tiếp cận thông tin về chủ thể quyền, các tổ chức đại diện quyền, các cơ chế cấp phép hợp pháp và những giải pháp tuân thủ phù hợp với quy mô hoạt động của mình.

Đây cũng là định hướng mà Trung tâm Quyền và Giải pháp Tài sản số và nền tảng LECOCE đang theo đuổi: xây dựng một hệ sinh thái kết nối doanh nghiệp với cộng đồng sở hữu trí tuệ, hỗ trợ nhận diện rủi ro, tra cứu thông tin quyền, tiếp cận các tổ chức đại diện quyền và các giải pháp tuân thủ ngay từ giai đoạn phòng ngừa. Bởi trong nền kinh tế số, mục tiêu không chỉ là xử lý vi phạm sau khi xảy ra, mà quan trọng hơn là giúp doanh nghiệp tránh được những vi phạm mà đáng lẽ họ có thể phòng ngừa từ trước.

Suy cho cùng, một hệ sinh thái sở hữu trí tuệ hiệu quả không được đo bằng số lượng vụ việc bị xử lý, mà được đo bằng số lượng doanh nghiệp có thể phát triển bền vững trong khuôn khổ pháp luật.

Lê Thị Minh Hằng

Chuyên gia bản quyền và sở hữu trí tuệ